![]() |
Quotidianum Las cosas del día a día, desde la trastienda arqueológica |
![]() |
![]() |
|
Las cosas del día a día. Pequeñas noticias, contactos, visitas... aquello que, sin requerir de grandes titulares, nos renueva la esperanza y las ganas de seguir. Y también, por qué no, las amarguras, las zancadillas, lo que se espera y no llega. La trastienda, como quien dice. Porque los Museos son de todos, y la Arqueología también.
Sanantón do Castelo |
2009-06-28
Torre de Hércules: misión cumpridaA Deusa Atlántica, foto de Manito, tamén chamado Dr. José Luis Vázquez Iglesias José María Bello Diéguez Hai dous mil anos o imparable poder de Roma conquistaba a terra incognita do fin do mundo, alén do río que facía esquecer o nome de quen o pasaba. Xa integradas a Galia e Hispania, despois da creación por Augusto das cidades de Lugo, Astorga e Braga, chegoulle a hora a Britannia, refuxio dos máis irredentos galos e dos levantiscos druídas. Finalmente foi o turno de organizar o mar, ese Mare Tenebrosum que dende milenios forxaba a golpes de espuma a unidade das Fisterras atlánticas. Corre a segunda metade do século I. Na esquina da Gallaecia, onde o mar dobra e os ventos perden os seus rumbos, ábrese paso entre a néboa e a humidade un grupo de xente que axiña ergue vivendas improvisadas, de paredes de cachotería e solos de terra apisoada. Hai militares e civís, todos expertos en facer obras novas en lugares difíciles. Veñen erguer un faro altísimo que sinale o principal porto das rutas atlánticas, unha mole impoñente que mostre a Neptuno o poder de Marte e quede para sempre como unha das poucas obras merecentes de lembranza. Así nacen ó mesmo tempo Brigantium e o seu Faro. Máis tarde será o desenvolvemento e despois a decadencia; a cidade converterase nunha aldea e a Torre, xa comezado o deterioro, servirá como atalaia e castelo fronte ós ataques vikingos durante os primeiros séculos medievais. Ata o renacer: no século XIII a Torre dará parte do seu corpo de pedra para que medre a cidade na que hoxe vivimos. Quedará ferida durante séculos, ata que a fins do XVIII reciba unha nova pel que conserve para sempre o seu vello corpo case intacto. E así é hoxe: romana por dentro, neoclásica por fora, dobremente singular e auténtica. Hai uns anos chamáchesme para que traballara contigo en conseguir que fora universalmente recoñecido o esforzo daqueles pioneiros, dos que só coñecemos polo nome a Caio Sevio Lupo, o arquitecto de Coimbra que nos deixou o único faro romano do mundo que permanece en pé. A Torre, esa Deusa Atlántica que tantas veces inmortalizaches na túa cámara. E traballamos. Xa somos Patrimonio da Humanidade. Misión cumprida. Pero no fondo da inmensa ledicia rebule a tristura. Esta bágoa que me queima os ollos vai por ti, Manito. Porque este milagre é teu, e non estás. Pola enorme inxustiza da túa ausencia. ------------------------ Publicado en La Voz de Galicia do 28 de xuño de 2009, a solicitude do diario, con motivo da inclusión da Torre de Hércules (A Coruña) na lista do Patrimonio da Humanidade. NOTA: Manito, auténtico nome de quen en medios oficiais era coñecido como Dr. José Luis Vázquez Iglesias, médico de actividade incesante, Xefe do Servicio de Mediciña Interna do Hospital Universitario da Coruña, foi o impulsor desde a nada do Instituto de Estudos "Torre de Hércules". Baixo o seu mandato como Presidente elaborouse o primeiro dossier seguindo a normativa da UNESCO para a inclusión do ben na lista do Patrimonio da Humanidade, recibindo o apoio unánime dos Parlamentos galego e español. Profundamente namourado da Torre de Hércules, á que fixo miles de fotografías dende a súa outra grande afición, mantivo a fe nos méritos do faro durante os moitos anos difíciles nos que primou o escepticismo de medios e institucións, e con paciencia, tenacidade e bo facer soupo abrir a porta do camiño que onte culminou. Sen demerecer a ningún de cantos apoiaron e continuaron o traballo, es de justicia resaltar que sen a súa presencia nada disto tería sido posíbel. A morte namourada e a vida desatenta impediron que hoxe esté para gozar do que era a súa máxima ilusión. Eu tampouco as perdono. ----------------------------- Hace dos mil años el imparable poder de Roma conquistaba la terra incognita del fin del mundo, más allá del río que hacía olvidar el nombre de quien lo pasaba. Ya integradas la Galia e Hispania, después de la creación por Augusto de las ciudades de Lugo, Astorga y Braga, le llegó la hora a Britannia, refugio de los más irredentos galos y de los levantiscos druidas. Finalmente fue el turno de organizar el mar, ese Mare Tenebrosum que desde milenios forjaba a golpes de espuma la unidad de los Finisterres atlánticos. Corre la segunda mitad del siglo I. En la esquina de la Gallaecia, donde el mar dobla y los vientos pierden sus rumbos, se abre paso entre la niebla y la humedad un grupo de gente que pronto levanta viviendas improvisadas, de paredes de mampuestos y suelos de tierra apisonada. Hay militares y civiles, todos expertos en hacer obras nuevas en lugares difíciles. Vienen a levantar un faro altísimo que señale el principal puerto de las rutas atlánticas, una mole imponente que muestre a Neptuno el poder de Marte y quede para siempre como una de las pocas obras merecedoras de recuerdo. Así nacen al mismo tiempo Brigantium y su Faro. Más tarde sera el desarrollo y después la decadencia; la ciudad se convertirá en una aldea y la Torre, ya comenzado su deterioro, servirá como atalaya y castillo frente a los ataques vikingos durante los primeros siglos medievales. Hasta el renacer: en el siglo XIII la Torre de Hércules dará parte de su cuerpo de piedra para que crezca la ciudad en la que hoy vivimos. Quedará herida durante siglos, hasta que a finales del XVIII reciba una nueva piel que conserve para siempre su viejo cuerpo casi intacto. Y así es hoy: romana por dentro, neoclásica por fuera, doblemente singular y auténtica. Hace unos años me llamaste para que trabajara contigo en conseguir que fuese universalmente reconocido el esfuerzo de aquellos pioneros, de quienes sólo conocemos por su nombre a Gaio Sevio Lupo, el arquitecto de Coimbra que nos dejó el único faro romano del mundo que permanece en pie. La Torre, esa Diosa Atlántica que tantas veces inmortalizaste en tu cámara. Y trabajamos. Ya somos Patrimonio de la Humanidad. Misión cumplida. Pero en el fondo de la inmensa alegría se remueve la tristeza. Esta lágrima que me quema los ojos va por ti, Manito. Porque este milagro es tuyo, y no estás. Por la enorme injusticia de tu ausencia. -------------- NOTA: Manito, auténtico nombre de quien en medios oficiales era conocido como Dr. José Luis Vázquez Iglesias, médico de actividad incesante, Jefe del Servicio de Medicina Interna del Hospital Universitario da Coruña, fue el impulsor desde la nada del Instituto de Estudos "Torre de Hércules". Bajo su mandato como Presidente se elaboró el primer dossier siguiendo la normativa de la UNESCO para la inclusión del bien en la lista del Patrimonio de la Humanidad, recibiendo el apoyo unánime de los Parlamentos gallego y español. Profundamente enamorado de la Torre de Hércules, a la que hizo miles de fotografías desde su otra gran afición, mantuvo la fe en los méritos del faro durante los muchos años difíciles en los que primó el escepticismo de medios e instituciones, y con paciencia, tenacidad y buen hacer supo abrir la puerta del camino que hoy culminó. Sin desmerecer a ninguno de cuantos apoyaron y continuaron su trabajo, es de justicia resaltar que sin su presencia nada de esto habría sido posible. La muerte enamorada y la vida desatenta impidieron que hoy esté para gozar de lo que era su máxima ilusión. Yo tampoco las perdono.
12:34 | Sanantón do Castelo | 3 Comentarios Torre de Hércules: misión cumpridaA Deusa Atlántica, foto de Manito, tamén chamado Dr. José Luis Vázquez Iglesias José María Bello Diéguez Hai dous mil anos o imparable poder de Roma conquistaba a terra incognita do fin do mundo, alén do río que facía esquecer o nome de quen o pasaba. Xa integradas a Galia e Hispania, despois da creación por Augusto das cidades de Lugo, Astorga e Braga, chegoulle a hora a Britannia, refuxio dos máis irredentos galos e dos levantiscos druídas. Finalmente foi o turno de organizar o mar, ese Mare Tenebrosum que dende milenios forxaba a golpes de espuma a unidade das Fisterras atlánticas. Corre a segunda metade do século I. Na esquina da Gallaecia, onde o mar dobra e os ventos perden os seus rumbos, ábrese paso entre a néboa e a humidade un grupo de xente que axiña ergue vivendas improvisadas, de paredes de cachotería e solos de terra apisoada. Hai militares e civís, todos expertos en facer obras novas en lugares difíciles. Veñen erguer un faro altísimo que sinale o principal porto das rutas atlánticas, unha mole impoñente que mostre a Neptuno o poder de Marte e quede para sempre como unha das poucas obras merecentes de lembranza. Así nacen ó mesmo tempo Brigantium e o seu Faro. Máis tarde será o desenvolvemento e despois a decadencia; a cidade converterase nunha aldea e a Torre, xa comezado o deterioro, servirá como atalaia e castelo fronte ós ataques vikingos durante os primeiros séculos medievais. Ata o renacer: no século XIII a Torre dará parte do seu corpo de pedra para que medre a cidade na que hoxe vivimos. Quedará ferida durante séculos, ata que a fins do XVIII reciba unha nova pel que conserve para sempre o seu vello corpo case intacto. E así é hoxe: romana por dentro, neoclásica por fora, dobremente singular e auténtica. Hai uns anos chamáchesme para que traballara contigo en conseguir que fora universalmente recoñecido o esforzo daqueles pioneiros, dos que só coñecemos polo nome a Caio Sevio Lupo, o arquitecto de Coimbra que nos deixou o único faro romano do mundo que permanece en pé. A Torre, esa Deusa Atlántica que tantas veces inmortalizaches na túa cámara. E traballamos. Xa somos Patrimonio da Humanidade. Misión cumprida. Pero no fondo da inmensa ledicia rebule a tristura. Esta bágoa que me queima os ollos vai por ti, Manito. Porque este milagre é teu, e non estás. Pola enorme inxustiza da túa ausencia. ------------------------ Publicado en La Voz de Galicia do 28 de xuño de 2009, a solicitude do diario, con motivo da inclusión da Torre de Hércules (A Coruña) na lista do Patrimonio da Humanidade. NOTA: Manito, auténtico nome de quen en medios oficiais era coñecido como Dr. José Luis Vázquez Iglesias, médico de actividade incesante, Xefe do Servicio de Mediciña Interna do Hospital Universitario da Coruña, foi o impulsor desde a nada do Instituto de Estudos "Torre de Hércules". Baixo o seu mandato como Presidente elaborouse o primeiro dossier seguindo a normativa da UNESCO para a inclusión do ben na lista do Patrimonio da Humanidade, recibindo o apoio unánime dos Parlamentos galego e español. Profundamente namourado da Torre de Hércules, á que fixo miles de fotografías dende a súa outra grande afición, mantivo a fe nos méritos do faro durante os moitos anos difíciles nos que primou o escepticismo de medios e institucións, e con paciencia, tenacidade e bo facer soupo abrir a porta do camiño que onte culminou. Sen demerecer a ningún de cantos apoiaron e continuaron o traballo, es de justicia resaltar que sen a súa presencia nada disto tería sido posíbel. A morte namourada e a vida desatenta impediron que hoxe esté para gozar do que era a súa máxima ilusión. Eu tampouco as perdono. ----------------------------- Hace dos mil años el imparable poder de Roma conquistaba la terra incognita del fin del mundo, más allá del río que hacía olvidar el nombre de quien lo pasaba. Ya integradas la Galia e Hispania, después de la creación por Augusto de las ciudades de Lugo, Astorga y Braga, le llegó la hora a Britannia, refugio de los más irredentos galos y de los levantiscos druidas. Finalmente fue el turno de organizar el mar, ese Mare Tenebrosum que desde milenios forjaba a golpes de espuma la unidad de los Finisterres atlánticos. Corre la segunda mitad del siglo I. En la esquina de la Gallaecia, donde el mar dobla y los vientos pierden sus rumbos, se abre paso entre la niebla y la humedad un grupo de gente que pronto levanta viviendas improvisadas, de paredes de mampuestos y suelos de tierra apisonada. Hay militares y civiles, todos expertos en hacer obras nuevas en lugares difíciles. Vienen a levantar un faro altísimo que señale el principal puerto de las rutas atlánticas, una mole imponente que muestre a Neptuno el poder de Marte y quede para siempre como una de las pocas obras merecedoras de recuerdo. Así nacen al mismo tiempo Brigantium y su Faro. Más tarde sera el desarrollo y después la decadencia; la ciudad se convertirá en una aldea y la Torre, ya comenzado su deterioro, servirá como atalaya y castillo frente a los ataques vikingos durante los primeros siglos medievales. Hasta el renacer: en el siglo XIII la Torre de Hércules dará parte de su cuerpo de piedra para que crezca la ciudad en la que hoy vivimos. Quedará herida durante siglos, hasta que a finales del XVIII reciba una nueva piel que conserve para siempre su viejo cuerpo casi intacto. Y así es hoy: romana por dentro, neoclásica por fuera, doblemente singular y auténtica. Hace unos años me llamaste para que trabajara contigo en conseguir que fuese universalmente reconocido el esfuerzo de aquellos pioneros, de quienes sólo conocemos por su nombre a Gaio Sevio Lupo, el arquitecto de Coimbra que nos dejó el único faro romano del mundo que permanece en pie. La Torre, esa Diosa Atlántica que tantas veces inmortalizaste en tu cámara. Y trabajamos. Ya somos Patrimonio de la Humanidad. Misión cumplida. Pero en el fondo de la inmensa alegría se remueve la tristeza. Esta lágrima que me quema los ojos va por ti, Manito. Porque este milagro es tuyo, y no estás. Por la enorme injusticia de tu ausencia. -------------- NOTA: Manito, auténtico nombre de quien en medios oficiales era conocido como Dr. José Luis Vázquez Iglesias, médico de actividad incesante, Jefe del Servicio de Medicina Interna del Hospital Universitario da Coruña, fue el impulsor desde la nada del Instituto de Estudos "Torre de Hércules". Bajo su mandato como Presidente se elaboró el primer dossier siguiendo la normativa de la UNESCO para la inclusión del bien en la lista del Patrimonio de la Humanidad, recibiendo el apoyo unánime de los Parlamentos gallego y español. Profundamente enamorado de la Torre de Hércules, a la que hizo miles de fotografías desde su otra gran afición, mantuvo la fe en los méritos del faro durante los muchos años difíciles en los que primó el escepticismo de medios e instituciones, y con paciencia, tenacidad y buen hacer supo abrir la puerta del camino que hoy culminó. Sin desmerecer a ninguno de cuantos apoyaron y continuaron su trabajo, es de justicia resaltar que sin su presencia nada de esto habría sido posible. La muerte enamorada y la vida desatenta impidieron que hoy esté para gozar de lo que era su máxima ilusión. Yo tampoco las perdono.
12:32 | Sanantón do Castelo | 0 Comentarios
2008-12-06
Castro de Elviña, xacemento abertoELVIÑA, XACEMENTO ABERTO Investigación e intervencións arqueolóxicas no Castro de Elviña: estado da cuestión José Mª Bello Diéguez (museo@sananton.org) Begoña González Afuera (bgafuera@telefonica.net) Museo Arqueolóxico e Histórico da Coruña ------------------ RESUMO Dende 2002 desenvólvese a fase actual de intervención arqueolóxica no Castro de Elviña, con traballos de escavación, consolidación, estudos de laboratorio e proxección didáctica, no seo do denominado Proxecto Artabria, promovido e financiado polo Concello da Coruña coa colaboración doutros organismos de goberno (singularmente a Consellería de Cultura da Xunta de Galicia e os Ministerios de Cultura e Fomento). O obxecto desta comunicación é presentar o estado actual das devanditas investigacións e actuacións, ofrecendo os resultados dos traballos de campo e de laboratorio que se obtiveron ata o momento, os cales permiten establecer varias fases de ocupación ben diferenciadas por materiais, estruturas e secuencias estratigráficas, así como delimitar áreas de funcionalidade específica nos espazos do castro. Preséntanse así mesmo os programas arqueométricos que se están a levar a cabo en colaboración co Instituto Universitario de Xeoloxía "Isidro Parga Pondal" da Universidade dá Coruña, e as actuacións de protección e apoio á visita pública que se realizan no Castro de Elviña. ------------------ A vida do Castro de Elviña desenvolveuse como un Guadiana dende a súa primeira escavación en 1947. Iniciada por Luis Monteagudo dende a Universidade de Santiago, a dirección pasou o ano seguinte a José Mª Luengo, Comisario de Escavacións Arqueo-lóxicas, por decisión do Estado. As escavacións desenvolvéronse anualmente ata 1953 (fig. 1), quedando paralizadas dende entón ata 1979, ano en que o Museo Arqueolóxico e Histórico coruñés, coordinado con outras institucións no Instituto de Estudos Galegos "Padre Sarmiento", retomou as actuacións con dirección de Felipe Senén López, con campañas anuais de limpeza, reescavación do previamente escavado e finalmente escavación de novos espazos, ata o seu paralización trala campaña de 1985. O castro volveu entón a un estado de abandono á maleza e á destrución ata 2002. No mes de xullo dese ano púxose en marcha a actual terceira fase de intervencións, na que aínda estamos. ¡E que dure! Dende o comezo da nova fase empregamos internamente o lema "Elviña, xacemento aberto" para recordarnos o estilo e a filosofía que queriamos informase as nosas actuacións. O castro está aberto porque, efectivamente, o abrimos para coñecer o que oculta nas súas entrañas. Pero é tamén un "depósito aberto" porque queriamos que o estivese para a cidadanía, de todas as idades e procedencias. Curiosamente, a primeira actuación foi, paradoxalmente, a de pechar cunha valla de obra o xacemento aberto. Paradoxo, que non contradicción: o peche, o valado do depósito posibilitou a súa apertura nos dous sentidos indicados. Permitiu definir e acoutar a área de protección, na que se actúa no control da vexetación "natural", no mantemento de camiños e na protección de antigas estruturas agrarias, e permitiu á súa vez a visita ordenada das persoas interesadás en ela, tanto en grupos como de forma individual. Dende o principio esas foron unhas das preocupacións principais, e pouco a pouco vanse mellorando as instalacións que a posibilitan, como veremos con algún exemplo. É "xacemento aberto" para os cidadáns, tamén, porque aberto está dende o principio non só á visita, senón á participación activa de voluntarios, estudantes ou non, expertos ou non, en todas as tarefas de escavación e derivadas. É posible que as intervencións no futuro próximo deban ser abordadas no fundamental por profesionais; de tódolos xeitos, intentaremos que a presenza de voluntarios siga sendo posible, pois entendemos que as vantaxes derivadas desta son moi superiores aos inconvenientes, que tamén existen. Sexa cal sexa o desenvolvemento futuro, abordámolo con esta vontade explícita. Finalmente, é "xacemento aberto" porque tamén o está o proceso de obtención de resultados da escavación, aberto á contemplación pública dende o momento mesmo da súa aparición. As visitas públicas, nas que non hai a menor prohibición de tomar fotografías ou imaxes, mantéñense durante as campañas de escavación; pero tamén están abertos os laboratorios e talleres, situados neste caso no chamado Coliseum, á visita colectiva ou individual, sen máis requisito que a curiosidade por coñecer os materiais exhumados e como traballamos con eles e cos demais datos rexistrados. A nosa pena é non ter sabido convencer aos responsables -de momento, que todo se andará- da potencialidade didáctica da visita de escolares aos laboratorios combinada coa visita ao xacemento. As visitas organizadas previamente, como a da Escola Superior de Conservación e Restauración de Bens Culturais de Pontevedra, ou as visitas individuais de colegas, son xa moitas; creo que non nos desmentirán se afirmamos que todos os datos estiveron a disposición de quen os quixo coñecer. Algúns apareceron xa en teses doutorais lidas por persoas non vinculadás a Elviña: non cabe maior satisfacción que a contribución ao avance do coñecemento xeral, non só a través do noso traballo senón tamén co doutros. Este prantexamento aberto ten tamén o seu premio inmediato no intercambio de coñecementos, no que fomos obsequiados con novas formulacións que non se nos ocorreran, ou coa identificación de materiais para nós descoñecidos. Non nos avergoña recoñecer o que non sabemos; avergoñaríamonos disimular a nosa ignorancia e perder unha nova oportunidade de aprender. E oportunidade tivemos con sabios colegas como Xulio Carballo, Pepa Rey, José Manuel Caamaño, Fernando Carrera, Juan Naveiro, Rui Morais ou Alfredo González Ruibal, citados a xeito de breve exemplo dos que nos axudaron e axudan con xenerosidade. Presentamos desculpas aos que non foron citados; en ningún caso deben considerarse excluídos. Elviña é tamén "xacemento aberto" á colaboración.
Fig. 1: No plano xeral do castro, sinálanse as zonas intervidas en 1947-1953 (1), 1979-1985, con limpeza das anteriores e escavación nova na croa (2), e 2002-2006, con sondaxes lonxitudinais e escavación en área na esquina SW da croa (3) Cando en 2002, despois dunha intensa campaña de roza da vexetación descontrolada e de tala do auténtico bosque de eucaliptos que poboaba o castro, este volveu ser visible co seu aspecto tradicional, a imaxe resultou en certa forma sorprendente. Ao pé dunhas potentes murallas nas que se abría unha porta flanqueada por torreóns, esparexíase un conxunto de edificacións illadas, en ocasións moi afastadas unhas doutras, de configuracións certamente curiosas. Unha delas rectangular, cun estraño engadido circular nun dos seus lados o que recordaba un forno típico de casa campesiña. Preto, do outro lado da porta, un recinto de planta case triangular do que procedía o chamado "ídolo fálico" sobre o que, segundo o seu descubridor, sentaban a carranchapernas as mulleres do castro para impetrar fecundidade. Pegada a esta, un pequeno habitáculo de planta cadrada. Bastantes metros máis alá, solitario, o impactante alxibe co seu pozo profundo ao que se descende por escaleiras enfrontadas. Novo espazo baleiro e, finalmente, o edificio rectangular do que procede o famoso "tesouro" áureo. Ao Sur, tamén solitaria e afastada das súas veciñas, unha construción de planta circular co seu chan e o arranque da súa parede parcialmente escavados na rocha (fig. 1, 1). Nada que ver co apertado conxunto de construcións que parecen pelexarse por un espazo que se ocupa de forma sobrecargada, respectando tan só pequenas áreas angostas, que resulta habitual nos máis coñecidos castros escavados en certa extensión. Non resulta estraño que, ante ese panorama tan afastado do que se entende e entendía por arquitectura castrexa, Luengo optase inicialmente por pensar que "se trata de un castro totalmente romano, levantado en el siglo I de nuestra Era, por las cohortes conquistadoras de Roma". E a pesar de que os achados de sucesivas escavacións puxeron de manifesto a existencia de niveis indíxenas anteriores ao propiamente romano, a imaxe da arquitectura do poboado seguiu sendo a mesma: construcións illadas, máis rectangulares que cu-vas, sen conexión ningunha entre si, ao pé da muralla que rodeaba a croa, polo menos polas escavadas vertentes Sur e Leste. Visto o panorama, o indíxena prerromano, máis que estar, se lle supoñía. ¿E no interior da croa? Misterio. Non se escavou nada dentro da croa ata finais do século XX, ata 1985 (fig.1, 2), pero os resultados non foron publicados. A situación hoxe é outra. Dentro da croa, aínda que moi deteriorado e arruinado, saíu á luz un grupo de construcións que, se ben con configuracións formais diferentes do máis coñecido da área meridional da Gallecia, poden responder a esquemas estruturais similares. Os espazos articúlanse aquí en torno a un rueiro ou corredor lousado, e a diferenciación entre interior con fogar e forno e vestíbulo aberto ó exterior non ten a planta en pinzas, senón que se fai mediante a división dunha planta ovalada común. Pero todo ten xa un aire máis próximo ao que se vén tomando como canónico para o castrexo final (fig. 2 e 3).
Fig. 2.: Construcións e rúa lousada na croa.
Fig. 3: Edificio con vestíbulo, fogar e forno. Mesmo algunha das construcións está dotada dun sistema de canles de evacuación de augas que, partindo dun burato practicado no punto máis baixo do corredor lousado, discorre baixo os pavimentos para desaugar no límite da edificación, onde se une a outra canle procedente doutro punto (fig. 4). As augas evacuadas van a unha zona libre de estruturas e énchea de lamas nas que se atopa multitude de restos cerámicos, algúns de bo tamaño, o que indica que a devandita zona foi usada como vertedeiro de lixo (fig. 5).
Fig. 4: Canles de evacuación de augas.
Fig. 5: Área de lamas de desaugadoiro con materiais. A construción dun muriño sobre as deposicións máis antigas axuda a establecer a secuencia estratigráfica nesta ampla área na que se suceden deposicións de lamas e derrubos; tamén teñen reflexo estratigráfico as modificacións que afectan a algún dos edificios da área que comentamos (área 13 na xerga interna da escavación, fig.1), situada no interior do ángulo SW da croa. O caso máis claro é o do que chamamos ámbito 1 (fig. 6), no que a planta do edificio activo modificouse en polo menos dúas ocasións, revelándose a planta inicial, máis aberta e redondeada, ao escavar o espazo entre a edificación e a muralla (ao que chamamos internamente, de forma certamente impropia, "camiño de ronda").
Fig. 6: Modificacións na planta do ámbito 1. Agás puntos moi concretos, a excavacion non chegou a esas fases iniciais máis profundas, que en moitos casos desapareceron polas modificacións posteriores, cando non desapareceron todas elas quedando tan só a rocha nai en superficie ou baixo unha leve capa de sedimentos. En xeral, a fase que quedou á luz é a que chamamos "Fase 3", que é a que aparece nas figuras e na que se configuran as estruturas coa planta visible na actualidade; a esta séguelle unha Fase 4, na que se mesturan os niveis de destrución cos de acumulación de materiais que, se ben continúan os da fase anterior en moitos aspectos, noutros presentan novidades que nos permitirán aproximarnos á historia do castro. A pesar do alto grao de destrución, a cantidade de materiais exhumados resulta desbordante. O número de elementos siglados, nos que se inclúen a abafadora cerámica, pero tamén vidro, pedra, bronce, ferro, chumbo e ata un pequeno fragmento de helicoide de ouro, rolda nestes momentos os 20.000; os que foron arquivados nas salas de reserva son loxicamente moitos máis. Por iso só exporemos aquí algúns trazos dos que nos parecen máis significativos, sen ánimo ningún de exhaustividad, e advertindo de que se trata dun estudo aínda en curso, polo que o que agora se diga pode verse modificado por novos resultados aínda non coñecidos.
Cerámicas lisas. Formas "en cinco", "en ese" e "en uve". Pero nestes momentos, para esta Fase 3, contemporánea da utilización da potente muralla de entre 4 e 5 m de grosor e que debeu ter outros tantos de altura, na cerámica non importada diferenciamos tres formas principais que poden servir de modelos en torno aos que pivotan outras formas derivadas: as formas "en cinco" (fig. 7 e 8), as formas "en ese" (fig. 9 e 10) e as formas "en uve" (fig. 11 e 12).
Fig. 7: Forma "en cinco".
Fig. 8: Fragmentos de formas "en cinco". Na primeira, o labio é horizontal e únese ao colo, cilíndrico, en ángulo próximo ao recto; o colo, pola súa banda, únese ao bandullo globular en carena angulosa ben marcada, recordando todo iso a forma dun número cinco.
Fig. 9: Forma "en ese".
Fig. 10: Fragmentos de formas "en ese". Pola súa banda, a forma "en ese" recorda á anterior, pero as unións entre bordo e colo, e entre este e bandullo, son curvas, suaves, sen carena marcada; da mesma forma, o colo non será cilíndrico senón cóncavo, uníndose suavemente a bordo e bandullo e recordando no seu perfil a letra ese.
Fig. 11: Forma "en uve".
Fig. 12: Fragmentos de formas "en uve". Na forma "en uve" o bordo é recto e oblicuo, e insírese directamente no bandullo, globular como nas formas anteriores, formando ángulo ou carena marcada, sen que exista colo diferenciado; no perfil, unindo os bordos, ou prolongándoos ata que se crucen, daríanos unha figura similar á letra V. As vistas non esgotan as formas da cerámica. Hai formas intermedias, outras como as pechadas sen colo nin bordo, e grandes contedores moitas veces con bordo reforzado ao interior, con ou sen dobre rebordo, ó xeito que Pepa Rey chama "Borneiro A". Da clasificación de P. Rei existen tamén, con certa abundancia, fragmentos da chamada "peza singular Recarea" e en menor número bordos "tipo Corredoiras". Aínda que en menor proporción que as cerámicas lisas, estas con acabados de alisado sinxelo ou máis coidado, chegando ao brunido, non son infrecuentes as pezas decoradas con moi diferentes técnicas: impresa, incisa, peiteada, plástica, brunida, cepillada... Un conxunto non exhaustivo de exemplos atópase nas figuras 13 a 19.
Fig. 13: Cerámicas con decoración incisa.
Fig. 14: Cerámicas con decoración de lúas e peiteada.
Fig. 15: Cerámicas con decoración impresa estampillada.
Fig. 16: Cerámicas con decoración cepillada e con brunidos irregulares.
Fig. 18: Cerámicas con decoración plástica.
Fig. 19: Cerámicas con decoración de "puntas de diamante". Baixo unha primeira impresión de homoxeneidade e monotonía escóndese na cerámica unha forte diversidade. E esta diversidade non se refire só a formas, acabados e decoracións, senón que vese reflectida tamén nos tamaños, que cunha mesma concepción estrutural formal dan lugar a unha variedade de pezas tal que é lícito supoñer funcións ben diferenciadas (fig. 20).
Fig. 20: Restitución hipotética de cerámicas da Fase 3, a partir das dimensións reais de labio, colo e arranque de bandullo. Acompañando á cerámica vista, aparecen nos diferentes niveis da Fase 3, en menor grao no interior dos edificios, de forma máis abundante nas zonas de acumulación de residuos, certos elementos de carácter exótico ou importado, que teñen grande valor non só como testemuño do tráfico de mercadorías, do que cabe supoñer que iría acompañado de intercambio de elementos menos materiais de tipo ideolóxico e tecnolóxico, senón tamén como axuda para situar no tempo as construcións e obxectos que estamos a ver, e ás persoas que nelas habitaron e deles se serviron nas súas vidas.
Fig. 21: Materiais preaugusteos na croa: (1) ánfora grecoitálilca; (2) cerámica campaniense; (3) ánfora púnica africana; (4) posible [/askós; (5) ánfora Dressel1 a; (6) cerámica ibérica./] Na selección incluída na figura 21 represéntanse os principais materiais exóticos presentes nesta fase da vida do poboado: ánforas grecoitálicas, púnicas africanas e Dressel 1a; no tocante a cerámicas finas hai cerámicas campaniense, sobre todo do tipo Campaniense A, posibeis fragmentos de askós púnico e cerámicas pintadas probablemente ibéricas. Remítennos todas elas a momentos sensiblemente máis antigos que o que se viña postulando en moitas ocasións para Elviña, situándonos nun tempo anterior non só á presenza próxima de Roma nas Guerras Cántabras, senón anterior mesmo á expedición de Décimo Xuño Bruto, un tempo que alcanza cara a atrás o século II, se non o III antes de Cristo, para a fase que estamos a considerar -e non esquezamos que baixo ela hai outras. No sentido contrario, os elementos que poñen límite superior a esta Fase 3, da que os compoñentes máis locais perviven na Fase 4, son algúns fragmentos de ánfora Haltern 70 que aparecen nas unidades estratigráficas máis recentes da Fase 3, coexistindo nalgunha ocasión coas Dressel 1, polo que datalas en época de Augusto non parece incorrecto. Podemos propoñer polo tanto que Augusto marca o cambio de Fase 3 a Fase 4, con transformacións na configuración do castro, modificación dalgunhas estruturas, destrución e arrase doutras e aparición doutras novas nas que non nos deteremos agora. Na Fase 4 as ánforas Haltern 70 serán abundantes, e veranse acompañadas por decenas de pequenas contas de vidro transparente ao que unha fina capa de ouro, en plaquiñas ou en po, aplicado no oco ou entre dúas capas de vidro, dá por refracción un aspecto dourado xeral; é a técnica chamada gold-in-glass. Un terceiro elemento que axuda a situar esta Fase 4 é a presenza, na capa superior dunha das áreas de acumulación de residuos, de fragmentos dun prato ou fonte de verniz vermello "pompeiano", talvez importado máis que de imitación local. En calquera caso está totalmente ausente da área escavada a terra sigillata, o que sería impensable se esta Fase IV traspasase os momentos flavios.
Fragmentos de ánforas Haltern 70.
Doas vítreas gold-in-glass.
Fragmentos de prato de verniz vermello pompeiano. Na fase 3, sen descartar un comezo anterior, ocúpase tamén un amplo espazo pegado á muralla e fóra dela, inmediato á entrada lousada que, no ángulo SW da croa, se descubriu tamén nas escavacións dos últimos anos. Este espazo achábase ao comezar a súa escavación cuberto por espesas capas de pedras do derrubo da muralla, baixo as que se estendía unha capa horizontal de terra que, retirada, ocultaba un complexo conxunto de pequenos recintos pegados, unha canle tallada na rocha, e unha serie de foxas ao pé da rocha sobre a que se levanta a muralla, delimitadas por pedras, con restos de combustión, que poden ser interpretadas como fornos.
Fig. 22: Vista da área extramuros dende a muralla, cara ao Sur.
Fig. 23: "Fornos" pegados á muralla. A presenza, na capa de terra que cubría e ocultaba as estruturas existentes, dun fragmento de molde de caldeiro, fragmentos de crisois e abundantes restos de escouras e restos parcialmente fundidos de bronce e ferro lévannos a considerar o recinto como un taller de actividades metalúrxicas, sen poder ir de momento máis alá en canto a se nel se produciría a extracción de metal ou á súa transformación. Na parte superior da capa de terra mencionada atopouse unha fíbula de longo traveseiro sen espira, sen que aparecera en toda a área resto algún máis recente. A hipótese que barallamos é que o peche e amortización do local industrial prodúcese tamén con Augusto, no momento en que finaliza a Fase 3 da croa dando lugar ás transformacións da Fase 4; unhas transformacións que, neste caso, poden incluír a primeira anulación da muralla da croa.
Fig. 24: Fragmento de molde de caldeiro ou sítula.
Escouras.
Fig. 25: Fíbula de longo traveseiro sen espira. Durante a campaña de 2002 abríranse sondaxes lonxitudinais en diferentes zonas do castro (fig 1), que permitiron coñecer mellor a súa distribución espacial; ou cando menos, permitiron unha aproximación ao sistema de delimitadores espaciais que, en forma de murallas, define e articula os diferentes espazos do poboado. Na sondaxe 5 exhumouse a que ata o momento é a muralla exterior do recinto castrexo, bastante máis afastada da croa do que o que se viña supoñendo.
Materiais romanos da sondaxe 5. Na mesma sondaxe, na superficie intramuros, sobre un pavimento de cantos rodados, acumulábase un bo número de materiais de clara atribución romana, como abundantes fragmentos de terra sigillata hispanica, algún de t.s.h.t., restos de Haltern 70 e un posible fragmento de ánfora olearia Dressel 20 entre outros; unha ocupación claramente altoimperial, que alcanza o Baixo Imperio, sen que poidamos concretar máis debido ao exiguo da sondaxe, que nesta parte ocupaba unha superficie aproximada de 7 m2. Tamén na sondaxe 6 apareceran fragmentos de Haltern 70, pero estaban ausentes outros elementos como as sigillatas e a Dressel 20, mentres que outros como as contas de vidro con dourado interior eran comúns cos materiais da Fase 4 da croa. Aínda tendo en conta que, salvo na croa, só contamos con sondaxes e non con escavacións en área, os resultados son tan nítidos e tan coherentes que os propoñemos como hipótese para corroborar ou refutar en futuros traballos, partindo das seguintes bases: - As cerámicas campanienses distribúense exclusivamente polo interior da croa e polo espazo anexo extramuros interpretado como taller metalúrxico (fig. 26).
Fig. 26: Distribución de cerámicas campaniense (*), na croa e no taller extramuros. - As ánforas grecoitálicas e itálicas distribúense igualmente polo interior da croa con carácter exclusivo (fig. 27).
Fig. 27: Distribución de ánforas grecoitálicas e itálicas (*), centrada na croa. - As ánforas Haltern 70 atópanse tanto no interior da croa como fóra dela, na área 12 e as sondaxes 5 e 7 (fig. 28).
Fig. 28: Distribución de ánforas Haltern 70 (circos vermellos), tanto na croa coma nas terrazas. - As ánforas (posibles) olearias Dressel 20 aparecen exclusivamente fóra da croa (sondaxes 5 e 7, fig. 29).
Fig. 29: Distribución de ánforas Dressel 20 (circos vermellos), exclusivamente fóra da croa. - Os fragmentos de terra sigillata hispanica e t.s.h.t. ocupan exclusivamente os espazos extramuros da croa, atopándose nos niveis máis recentes da área 12 e na acumulación de materiais romanos da sondaxe 5 (fig. 30).
Fig. 30: Distribución de terra sigillata hispánica e terra sigillata hispánica tardía (circos vermellos), exclusivamente fóra da croa. O panorama apunta a un comezo do castro na parte alta, a croa, cando menos dende o século II a.C., cunha paulatina ampliación de espazos ao pasar o tempo, ocupándose a primeira terraza en tempos de Augusto, e estendéndose á segunda, delimitada por unha nova muralla, en torno á época flavia. Outro estudo no que estamos a traballar en colaboración co Dr. Juan Ramón Vidal Romaní, director do Instituto Universitario de Xeoloxía "Isidro Parga Pondal", é o das lousas de pizarra, un material alleo ao substrato xeolóxico da zona pero que ten presencia en distintos lugares do castro. Claramente vinculadas a algúns dos fogares, atópanse tamén noutras zonas, de ocupación ou de acumulación de residuos. Atendendo á estratigrafía, e aínda que aparezan algunhas lousas na Fase 3, o seu número e frecuencia parece incrementarse claramente durante a Fase 4 e seguintes, é dicir, ao intensificarse a presenza romana a partir do cambio de era. Os estudos intentan descubrir cáles son as fontes de materia prima, así como aproximarse á función destes materiais e aos mecanismos de aprovisionamento. Aínda que nestes momentos esteamos a traballar máis intensamente nas lousas, a colaboración co Instituto de Xeoloxía abrangue máis aspectos, dende a caracterización xeolóxica do castro e as formacións naturais nas que se asenta ata a análise de cerámicas e outros materiais, ademais da datación de cerámicas e sedimentos mediante luminiscencia, tanto TL como OSL, xa aplicadas satisfactoriamente na Torre de Hércules como se detalla noutra comunicación a este Congreso. Unha vez dado este breve paseo polas actuacións no castro e os seus primeiros resultados, volvemos ao principio retomando o lema "Elviña, xacemento aberto". E neste sentido sinalamos que, se ben o castro estivo aberto sempre ás visitas, dende o último ano encárgase o Museo Arqueolóxico da xestión destas, baixo dirección da Dra. Begoña Bas como responsable da didáctica do xacemento. En colaboración con ela realizamos ultimamente unha mellora das condicións da visita, instalando varandas, ramplas, escaleiras e balizado de rutas nos puntos que así o requirían.
Fig. 31: Varandas de madeira a xeito de miradoiro sobre a área escavada na croa.
Fig. 32: Rampla que salva un valado e varandas sobre a croa.
Fig. 33: Escaleira modular que salva desniveis e permite a visita ao depósito. Todos os elementos son modulares e non afectan ó substrato, apoiándose sobre el; tan só os elementos que precisan ser cravado se introducen no terreo, mediante cravado simple sen adición de morteiro, nunha profundidade máxima de 20 cm. Na actualidade realízanse visitas gratuítas con guía durante as mañás das fins de semana, estando prevista unha maior frecuencia durante os meses de verán. Así mesmo elaboráronse xa unidades didácticas, e trabállase na sinalización informativa dentro do xacemento así como na edición dun folleto explicativo. A Coruña, abril de 2008. NOTA: As intervencións das campañas de 2002 a 2004 foron financiadas pola Dirección Xeral do Patrimonio Cultural, no marco do Convenio asinado entre a Consellería de Cultura e o Concello da Coruña. As intervencións sobre a vexetación de 2006 e a dotación de elementos de apoio á visita que acabamos de describir correron a cargo de senllas subvencións da Dirección Xeral do Patrimonio Cultural. O resto de actuacións, incluídas as campañas de 2005 a 2007, foron sufragadas polo Concello da Coruña. As intervencións entre 2008 e 2012 serán financiadas polo Ministerio de Cultura con cargo ao 1% cultural. A dirección dos traballos recae no arqueólogo José Mª Bello, Coordinador Científico do proxecto. Entre 2002 e 2004 actuaron como axudantes de dirección a Dra. Beatriz Comendador e o arqueólogo Miguel San Claudio. Dende 2007 actúa como axudante de dirección a arqueóloga Begoña González Afuera.
16:38 | Sanantón do Castelo | 4 Comentarios
2008-08-09
¿Cando se construíu a Torre de Hércules? 3A achega da arqueoloxía E sen embargo, é moi posible que a Torre fora edificada en tempos de algún destes emperadores tidos por execrables, ou ao menos iniciada por eles, como a seguir veremos. De momento, o certo é que desde Cornide e a súa proposta traianea, non coñecemos obra ningunha na que se abordara unha revisión das orixes da Torre, coma se o noso autor dixese a última e definitiva palabra. Cornide tivo e ten unha grande, enorme, autoridade ben merecida. Pero ás veces esa autoridade ten efectos negativos, cando o coñecemento derivado dela se esclerotiza e se prescinde da crítica, sempre necesaria, constantemente necesaria, convertendo en dogma a lexítima e positiva autoridade. E os dogmas son sempre prexudiciais, aínda que só sexa porque non nos permiten mellorar e perfeccionar o establecido. Non é fácil chegar a conclusións detalladas acerca da pregunta que nos fixemos. Os textos clásicos, por máis voltas que lles deamos, non parece que poidan dicirnos nada novo: xa foron espremidos a tope, incluso extraendo conclusións que, como as de Cornide baseándose nos argumentos de ausencia, mostran máis bo desexo que rigor. Hai que recorrer, en consecuencia, á arqueoloxía, aos testemuños dos obxectos e os restos materiais. Comezando, por suposto, pola propria Torre, a súa concepción estructural, as súas fábricas, os seus paramentos, a forma de concibir os espazos e as articulacións entre eles. Todo na Torre fala de Roma (deixando a un lado, como é evidente, o forro ou pel coa que Giannini vestiu o seu exterior a finais do XVIII), pero o seu discurso non é preciso dabondo para indicarnos o momento da súa construcción. Aínda que… Hai uns meses celebrouse na cidade, organizado pola Consellería de Cultura da Xunta de Galicia, un coloquio de especialistas que, coordinado pola Dra. Carmen Fernández-Ochoa e baixo o título Finis Terrae Lux, centrouse na Torre de Hércules e na súa análise desde a óptica de moi diversas disciplinas e enfoques. A cidade, agás honrosas excepcións, algunhas das cales nos acompañan como leitores e comentaristas neste espacio, nin se decatou. “Aquella ciudad altiva / se ha echado a dormir la siesta / el día más gris de su vida”, cantaba desesperanzado un vello amigo con motivo dalgún asasinato a man legalmente armada, tal vez o de Julián Grimau. Hoxe o motivo que me leva a lembrar as súas palabras é felizmente outro, infinitamente máis liviano, pero sería terrible descubrir que a sesta é aínda a mesma, porque a eternidade é inamovible. Esperemos que sexa outra, que caiba esperanza de rompela dunha vez (“A la conciencia se va / por las callejas desiertas / rómpase el muro de sueño”, seguía o meu amigo), e que o espertar non tarde demasiado, a ver se nos dá tempo a velo. Deixemos os versos do meu amigo e, ben espertos, volvamos ao coloquio. Nel, o sabio profesor portugués Dr. Jorge de Alarcão expuxo a existencia dun certo paralelismo arquitectónico entre a Torre e o criptopórtico de Coimbra, a antiga Aeminium patria de Gaio Sevio Lupo. A cachotería das paredes, a concepción das bóvedas e os arcos alintelados dos vans, máis radicais na Torre que no criptopórtico pero co mesmo esquema estructural subxacente, permitían relacionalos e incluso supoñer como hipóteses a estudar que fosen obra da mesma man. Non era a primeira vez que se expoñían estas consideracións; o novo agora era que, segundo informaba o profesor Jorge de Alarcão, os investigadores portugueses lograran establecer que o criptopórtico de Coimbra fora ergueito en época de Claudio, o que aparecía como un valioso referente á hora do estudo da Torre. Non chegou o profesor a detallar os argumentos que situaban o criptopórtico en Claudio: estabamos ao cabo da sesión na que nos tocara presentar a Torre e as súas escavacións, que nos levaran a propoñer unha orixe da Torre anterior a Traiano, tal vez flavia ou mesmo anterior. Pero o tempo botábase enriba e houbo que pospoñer o prometedor debate para o día seguinte. Como nunca dura a alegría na casa do pobre, un contratempo imprevisto obrigou á partida repentina do profesor Alarcão rumbo a Lisboa, e ese debate non tivo lugar. Por suposto, queda pendente. No entanto, permítaseme sinalar, sequera brevemente, aquilo no que estamos a traballar, na convicción de que imos polo bo camiño, mesmo se as conclusións non son aínda definitivas. Entre 1992 e 1994 desenvolveuse ao pé da Torre unha escavación arqueolóxica, codirixida polo Dr. Luis Caballero Zoreda e por quen isto subscribe, na que saíron á luz, baixo os numerosos restos posteriores, as unidades estratigráficas correspondentes á ocupación romana da Torre. Entre elas detectouse a superficie que conformou o chan orixinal de ocupación unha vez construído o monumento. Sobre este chan acumulábanse, en diversas capas superpostas, os sedimentos e materiais fragmentados que se foran depositando ao longo do tempo en que a torre romana cumpriu a función de faro en época imperial. Loxicamente, os restos atopados corresponden a momentos diferentes; entre os máis recentes existen fragmentos cerámicos de tipos ben coñecidos, fabricados entre os séculos IV e V d.C., polo que podemos propoñer que a Torre seguía a ser utilizada neses momentos do Baixo Imperio e mesmo posteriores, o que é coherente co texto de Paulo Orosio, escrito a principios do século V, no que se lle chama altissimam pharum, indicando que nesa data seguía a cumprir tal función.
¿E para as orixes do faro? Pois ben, ao igual que podemos apoiarnos nos materiais máis recentes para propoñer a data de abandono da función do faro, tamén podemos aproximarnos aos seus momentos iniciais a partir dos materiais máis antigos que se depositaron, unha vez rotos, sobre o chan preparado trala construcción do monumento. Insisto que non se trata de obxectos simplemente depositados na zona, senón que neste caso podemos ser máis precisos: a deposición dos materiais produciuse despois de que o faro estivese edificado
Dos múltiples obxectos contidos nas capas de acumulación máis profundas e máis antigas, situadas directamente sobre o chan preparado ao cabo da construcción do monumento, fixarémonos agora naqueles que, por tratárense de produccións ben coñecidas, poden darnos precisións cronolóxicas fiables; serannos de utilidade, sobre todo, as lucernas, os vasos de paredes finas e os fragmentos de terra sigillata hispánica. Os vasos de paredes finas non son unha producción homoxénea. Trátase máis ben dunha ampla gama de vasillas con grandes diferencias entre si que, ademais do trazo xeral da delgadeza das súas paredes que dá lugar ao seu nome, están unidas pola función común a todas elas: trátase de vasa potoria, vasos para beber. Son coñecidos vasos deste tipo desde época de Augusto, fabricados en Italia no século I a.C. e chegados probablemente como mercancía complementaria nos barcos que transportaban ánforas como carga principal. Máis tarde, en tempos de Tiberio e Calígula, aparecen productos gálicos, procedentes dos alfares que producían tamén a terra sigillata sudgálica.
Pero o pequeno fragmento aparecido ao pé da Torre de Hércules, na capa de sedimentos que se acumula sobre o chan preparado trala obra, e en consecuencia posterior á edificación do faro, acomódase máis ben a unhas produccións, estudadas por Esperanza Martín (investigadora da Universidade de León que nos ten honrado coa súa reiterada participación activa nas escavacións do Castro de Elviña), elaboradas en alfares do contorno do campamento da Legio VI Victrix (acantonada durante o período xulio-claudio onde hoxe está a cidade de León) entre os que salienta o de Melgar de Tera que dará nome ao grupo. Estes alfares parecen ter estado activos xa en época xulioclaudia, e distribúen as súas manufacturas por todo o noroeste durante a época flavia, tras a que entran en decadencia os vasos de paredes finas. Se a adscrición do fragmento ás produccións de “tipo Melgar” é correcta, a súa aparición ten interese. Estaría indicando que, despois de construída a Torre (ou polo menos despois de iniciada a súa construcción), se terían roto nela vasos de beber fabricados entre o imperio de Nerón e o de Domiciano, isto é, grosso modo, na segunda metade do século I d.C. Aínda que é certo que as cerámicas teñen, antes de quedar inutilizadas por rotura, un certo período de vida útil, a fraxilidade destes vasos de paredes finas fai difícil supoñer que aquel iría máis alá duns poucos anos. Se a Torre fose edificada por Traiano, a posterior deposición da cerámica necesariamente tería lugar ben entrado o século II, unhas cantas décadas despois da súa fabricación. Non parece fácil; a hipótese de elección é a de que esa cerámica rompeu nun momento entre Nerón e Domiciano, un momento no que a Torre xa estaba construída. Ao mesmo apuntan os fragmentos de lucernas atopados nos niveis máis antigos do escavación. Unha lucerna é simplemente un candil, unha lámpada de aceite. Nos modelos romanos típicos, o receptáculo ou depósito que contén o aceite ten planta circular, está fechado no súa parte superior por un disco que presenta un furado que serve para encher o depósito, para airealo e para mover a mecha coa axuda dunha agulla, e prolóngase nun pico do que sae a parte exterior da mecha, o extremo que se acende. Con esta estructura xeral, certos trazos permiten diferenciar grupos de lucernas que se poñen de moda e se fabrican en diferentes épocas. Nos niveis antigos da Torre apareceron uns poucos fragmentos de lucernas; en dous deles podemos recoñecer que son das chamadas “de volutas”, e máis concretamente dos tipos denominados Dressel 11 e 14 (ou Loeschcke IV e V), cronoloxicamente centrados na segunda metade do século I d.C.
Os fragmentos de lucernas, poucos e pequenos pero ben significativos, volven a apuntar a momentos bastante anteriores a Traiano, entre o xulioclaudio e o flavio. Ao igual que comentamos para as paredes finas, faise difícil pensar que unha persoa que se asentase na Torre por primeira vez ben entrado o século II, levase consigo para iluminarse un fráxil obxecto de cerámica fabricado décadas antes. Podería ser, desde logo, pero habería que pensar que os primeiros habitantes da Torre estaban entre as persoas máis coidadosas do mundo. Máis doado parece supoñer que a Torre é anterior ao que se di, máis ou menos contemporánea das paredes finas de tipo Melgar e das lucernas de volutas.
Tamén as sigillatas ofrécennos o mesmo panorama. Non todas, desde logo, pois nos sedimentos da Torre hai materiais de diversos séculos. Pero as máis antigas, das que só presentaremos agora os fragmentos de cunca do tipo coñecido como Forma Hispánica 29, fabrícanse tamén durante o século I, e máis ben en momentos non finais do mesmo. A chamada terra sigillata quizais sexa a variedade cerámica que hoxe se identifica con máis facilidade coas produccións propiamente romanas. A partir de meados do século I a.C. desenvólvense en Italia, na zona de Arezzo, uns talleres cerámicos que van darlle a volta ás modas das cerámicas domésticas de calidade, ao inventar a que foi chamada "barro saguntino", máis tarde "cerámica samia" e hoxe "terra sigillata" (o de sigillata, de sigillum = selo, polo costume frecuente de que as pezas viñesen marcadas co selo do oleiro que as fabricou, polo que, cando se atopa un fragmento selado, é de gran utilidade para coñecer a procedencia e a cronoloxía das pezas). A terra sigillata é unha cerámica de verniz ("engobe sinterizado" máis que verniz, pero non entremos nestas precisións) vermello, espeso e brillante, moi vistoso, que veu substituír ás anteriores cerámicas negras dominantes desde a cerámica grega ben coñecida. As novas produccións fanse axiña co mercado, e onde chega Roma aparece sigillata (máis ou menos). Suponse que os recipientes de sigillata (e outros, como as lucernas ou os pratos de verniz vermello chamado "pompeiano") completaban a carga dos barcos que transportaban as ánforas de viño como mercancía principal. O caso é que a sigillata itálica é un formidable indicador de comercio, e outro instrumento moi útil para fixar a procedencia dos materiais e a cronoloxía dos estratos que os conteñen. O primeiro sabio que estudou, clasificou e sistematizou os fragmentos de terra sigillata que eran coñecidos no seu tempo foi Hans Dragendorff, na súa obra publicada en 1896. Nela, Dragendorff agrupou as pezas de sigillata en tipos ou formas, ás que deu números correlativos. Así, se falamos como antes de Drag. 29, estámonos a referir a unha peza da forma ou tipo cerámico que na táboa de Dragendorff ocupa o número 29: non ten máis misterio esta estraña xerga que empregamos os arqueólogos para aforrar palabras. Ao dicir Drag. 29 sabemos que estamos a nos referir a unha cunca de terra sigillata de perfil carenado, profusamente decorada no seu exterior, caracterizada tamén por ter dous pequenos resaltes ou escalonamentos na cara interior do borde.
Volvamos ao século I a.C. Xa temos as naves romanas sucando o Mediterráneo cargadas de ánforas de viño e de vasillas de terra sigillata, dispostas a vendelas alí onde chegaren. E chegan lonxe, mesmo a Galicia, que aínda non estaba baixo o dominio de Roma. Alí onde chegan faino tamén o viño campano e as pezas de terra sigillata, que axiña acadan un éxito e unha difusión que poderiamos cualificar, dentro dunha orde, de universal. Os galos, que sempre foron moi cucos, ven o negocio e montan os seus propios talleres cerámicos nos que copian os modelos itálicos de moda. Así xorde e desenvólvese a chamada terra sigillata sudgálica, con centros en La Graufesenque, Montans, Lezoux, Bannasac e outros. Os productos sudgálicos van ir facéndose sitio no mercado durante o século I d.C., chegando a desprazar aos itálicos. Ademais, moitos dos modelos que se fabrican na Galia son puras copias dos orixinais itálicos, de xeito que en xeral segue sendo válida a táboa clasificatoria de Dragendorff; entre outros para o Drag. 29 do que estamos a falar. Xa temos agora un Drag. 29 itálico e un Drag. 29 sudgálico, da mesma forma xeral pero con diferencias en pastas, vernices, decoración e cronoloxía. Pero xa entrado o século I d.C., van xurdir tamén talleres en Hispania, na Rioja, dos que os principais estarán nun gran complexo oleiro en Tritium Magallum (actual Tricio). É posible, incluso probable, que no comezo se tratase de oleiros gálicos que se desprazan para montar os seus propios talleres nun lugar ata entón virxe. O caso é que desde meados do século I d.C. os novos productos hispánicos, sempre do novo estilo de cerámicas vermellas que domina a moda, fanse co mercado de Hispania e chegan a monopolizalo (xunto con outros talleres que aparecen pronto tamén na Bética, como o de Andújar). Cóntese ademais con que no entanto foise desenvolvendo o dominio de Roma en Hispania, e con el foron aparecendo vías, acueductos, e todo o que sabe calquera que vira A vida de Brian. Quero dicir que ao comercio marítimo hai que engadir o comercio terrestre con transporte por vía-estrada, o que fai que agora os productos acaden todo o territorio (antes estaban centrados nas costas). Ao igual que antes os sudgálicos, agora os rioxanos (os outros tamén, pero os rioxanos nos interesan máis porque son os seus productos os que se atopan en Galicia) seguen a copiar as formas que triunfaran no mercado, e para eses casos séguese a usar a táboa de Dragendorff (entre outros, tamén para a 29 famosa). Pero hai variantes, tanto en "desviacións" da forma orixinal como sobre todo nos estilos decorativos, bastante diferentes dos gálicos e itálicos. Como ademais os talleres de Tricio e demais foron moi creativos e formularon bastantes modelos novos, a táboa de Dragendorff quedouse curta e houbo que organizar novas clasificacións. A primeira que fixo isto para a terra sigillata hispánica, en 1961, foi Mª Ángeles Mezquíriz, unha sabia arqueóloga de Pamplona que dirixiu moito tempo o Museo de Navarra desa cidade. Hai que dicir que o fixo de marabilla. Non só no que fai á clasificación, senón que, ao basearse en pezas procedentes de escavacións ben levadas -como as propias súas de Pompaelo-, puido datar moitas formas por apareceren estas en estratos ben datados previamente por outros materiais entón mellor coñecidos. Mezquíriz, para a forma Dragendorff 29 fabricada en Hispania (ou desde o seu traballo Hispánica 29) estableceu, a partir da súa presencia en contextos ben definidos da escavación ao lado da Catedral de Pamplona, que a súa cronoloxía ía desde o ano 50 d.C. (é unha das primeiras formas que se fabrican en Tricio) ata o 70 d.C., abarcando os imperios de Claudio e Nerón. Desde o 70 d.C. vai ser substituída por unha cunca semellante pero sen a carena ou ángulo, de perfil curvo máis ou menos hemisférico, tamén profusamente decorada, para a que Mezquíriz conservará o número 37 que xa recibira na clasificación de Dragendorff. Por simplificar (en realidade a cousa non é tan sinxela, porque hai que ter en conta o tempo de uso da cerámica, que pode ser en ocasións moi longo), se nun estrato aparecen fragmentos de Drag. 29 estamos en tempos de Claudio ou Nerón, e se non aparece 29 pero hai Drag. 37 estamos en tempos de Vespasiano ou posteriores. Aínda que a clasificación de Mezquíriz segue a utilizarse hoxe, e aínda que moitos autores aceptan as propostas cronolóxicas da autora, hai tamén outros que propoñen a ampliación do período de fabricación da forma hispánica 29. Tomás Garabito argumenta ben que os comezos deben retrotraerse ata o 40 d.C., e Mª Victoria Romero Carnicero argumentou, e non mal, que o final absoluto non debe darse ata o ano 80 d.C., xa en plena época flavia. O asunto non está fechado, o que nos pon nun certo brete aos non estrictamente especialistas neste tipo de cerámicas, sobre todo cando nos vemos obrigados a basearnos nelas para descubrir e establecer as cronoloxías que necesitamos, como é o caso. Sen embargo, non saímos completamente mal parados: hai acordo xeral en que o período central de fabricación da 29 hispánica discorre entre o 50 e o 70 d.C., e pode considerarse, cando menos como posible, un tramo inicial de desenvolvemento entre o 40 e o 50, e outro tramo final, de progresiva desaparición e substitución pola forma hispánica 37, entre o 70 e o 80 d.C., en tempos de Vespasiano.
Para o que buscamos, facendo de necesidade virtude, chéganos: en calquera caso estamos en momentos considerablemente anteriores ao imperio de Traiano que era o noso punto de partida. E estamos tamén dentro da segunda metade do século I, o que coincide co que viramos para as paredes finas e as lucernas. Esta triple coincidencia reforza a conclusión que expuxeramos: todo indica que a Torre foi construída durante a segunda metade do século I, antes do 80 d.C., e polo tanto entre os emperadores Claudio e Vespasiano; entre un Claudio que vai persoalmente coas súas lexións a conquistar Britannia levando a un mozo Vespasiano como un dos seus principais xerais, e ese mesmo Vespasiano que, convertido en emperador polo exército trala caída da dinastía xulioclaudia, consolida e afianza a conquista da illa. Desa illa final dunha ruta marítima na que, diranos Orosio máis de trescentos anos despois, a cidade galaica de Brigantia ergueu un faro altísimo que está entre as poucas obras merecentes de seren lembradas. Ata aquí chegamos Non ocultarei, entre os posibles protagonistas que consideramos, a miña predilección por Claudio, ese emperador ao que a historia e mesmo a súa nai trataron de imbécil e dexenerado, aínda que só sexa por chinchar aos que se atreven a xulgar e condenar a outras persoas desde o chato prisma da súa escuálida moral. Ese Claudio que, aínda que non tivese outros méritos, e ben que os ten, sería merecente do noso afecto só por ter inspirado a deliciosa obra de Robert Graves. Un Claudio que ben puido pensar e ordenar a construcción da Torre de Hércules, aínda que non saibamos se foi capaz de construíla no seu mandato, ou se houbo que esperar a Nerón ou Vespasiano para acadar a súa conclusión. Pero non é máis que unha querencia persoal. Tanto con CLaudio como con Vespasiano, e mesmo con Nerón, cúmprense as condicións que fomos poñendo, incluso a posibilidade de que teñamos aquí ao arquitecto do criptopórtico de Coimbra, pois Claudio e Vespasiano só están separados por quince anos, polo que ambolosdous collen sen problema na vida activa dun mesmo profesional. Dun magnífico profesional sen dúbida. A escavación da Torre non está concluída, polo que o dito non pode ser definitivo e sempre pode haber sorpresas. Algún día, espero, finalizarase, e non lles oculto que me gustaría facelo a min. Despois de todo o tocho que lles larguei, xa sería unha boa xogada do destino que nela aparecer a inscrición fundacional da Torre co nome do emperador que a construíu, e que este nome for o de Traiano. Se así acontecer, disimulen. Conto coa súa benevolencia, pois é sabido que o nome do culpable só se coñece no último capítulo e aínda non chegamos a el. E non teño máis, polo que roubo palabras a Goytisolo: perdóame, non sei dicirche nada máis, pero comprende que eu aínda estou no camiño No camiño. On the road, que diría Jean-Louis Lebris de Kérouac, o Jack Kerouac da Beat Generation. E rematei. Agora é o seu turno: tócalles a vostedes elixir poeta… e emperador. ------------------------ José Mª Bello Diéguez A Cruña, 8 de agosto de 2008 Estas consideracións non serían posibeis sen a axuda das persoas coas que teño a sorte de traballar arreo e a cotío: Begoña González Afuera, Axudante de Dirección das excavacións no Castro de Elviña, María Rodríguez Rodríguez e Lucía Costa Suárez-Torga, bolseiras do Museo Arqueolóxico e Histórico da Coruña.
16:39 | Sanantón do Castelo | 7 Comentarios ¿Cando se construíu a Torre de Hércules? 2Os emperadores e a moral Os argumentos de Cornide a favor de Traiano como autor da Torre, á luz dos coñecementos actuais, esvaécense. Pero, tal como Cornide recoñecía explicitamente, como vimos, tampouco eran demasiado firmes no seu momento. A elección de Traiano parece vir dada, máis que por análises e probas históricas, por un criterio moral. Traiano é, a finais do XVIII, o prototipo de emperador bo, dedicado a engrandecer Hispania mediante obras públicas de infraestructura; unhas obras entre as que está, de acordo co pensamento do ilustrado, a Torre de Hércules. No parece fóra de lugar pensar que trala figura do constructor Traiano puidera estar, pola vía da metáfora, a de Carlos III, reinante entón, déspota de ministros ilustrados tamén preocupados polas obras públicas e a consolidación económica do reino. A historia era entón un xénero literario que non só debía narrar os acontecementos do pasado, adornándoos e completándoos, senón ademais cualificalos desde un punto de vista moral -o propio do autor, por suposto cristián pero tamén ilustrado no caso de Cornide-, extraendo conclusións e sentencias útiles e boas. O aplauso a Traiano dirixíase tamén á política que os ilustrados defendían e, cando podían, aplicaban. Un exemplo deste visión moral aplicada aos emperadores romanos, pódese observar nitidamente, case a modo de caricatura, na Historia Xeral de España de Modesto Lafuente, obra que gozou do favor do público, da que tomo II foi publicado en 1850, máis ou menos ao tempo que saían do prelo o Manifesto Comunista de Marx e Engels e A Orixe das Especies de Charles Darwin. Nesa obra, que recolle ben esa visión moral da historia que sinalamos, Lafuente (1850:101) preséntanos a Tiberio como “el primero de los monstruos que deshonraron el trono imperial”,
ao que seguen Calígula e Claudio, aos que despacha aínda con máis dureza: “Pero al desjuiciado Calígula
sucedió el imbécil Claudio su tío, el digno esposo de la célebre prostituta Mesalina, cuyas obscenidades y desarreglos no abochornaban á Roma que las presenciaba y ruborizan á la posteridad que las recuerda” (...) “Comprenderíamos que Roma hubiera sufrido la imbecilidad de Claudio, si hubiese sido una imbecilidad inofensiva (...) cuando su misma madre para calificar á un hombre de necio solia decir: es bestia como mi hijo Claudio (...) pero no se comprende que se sufriera a un imbécil que llevaba al suplicio á treinta y cinco senadores” (ibid.:107) “Y lo que es más, seducidos los españoles por una ley de Claudio, en que se mandaba que los gobernadores de provincias hubieran de pasar un año en Roma antes de poder ser reelegidos, á fin de que los pueblos tuvieran tiempo para exponer las quejas á que hubieran dado lugar, por más que esta ley quedára sin ejecución como tantas otras, tuvieron la debilidad de levantarle estatuas; que asi iba contagiando á España el espíritu servil y adulador de los romano ” (ibid.:108).
A Claudio sucédelle Nerón, “cuyo nombre parece haber alcanzado el privilegio de servir para designar á los hombres tiranos y feroces” (ibid.:109).
O seu sucesor, Galba, que “hubiera pasado por el mejor emperador posible si no hubiera llegado á serlo, (...) ejecutó crueldades que debieron el no parecer mayores á estar tan reciente la memoria de las de Nerón” (ibid.:112).
Tralo breve período de turbulencias con emperadores nomeados polos exércitos, chega o momento de Vespasiano, elevado ao trono polas lexións de oriente.
Vespasiano, como máis tarde o seu fillo Tito, sae absolto do xuízo moral do autor, que reflicte en boa parte o xuízo moral habitual no seu tempo. Lafuente non disimula o seu criterio: “Afortunadamente, tras de tantos vicios, tras de tanta corrupción y desorden, vino un período de reposo y de consuelo al mundo. Trájolo Flavio Vespasiano, el único que al revés de todos los que le habían precedido, se hizo mejor desde que ascendió al trono”. “España se había pronunciado por su partido, y más agradecido que Galba, la remuneró concediendo a los españoles los derechos latinos. Reconocidas á esta honra muchas ciudades tomaron el nombre de Flavias, como en otro tiempo habian tomado el de Julias ó Augustas”. “Debióle también España la construcción de varios caminos, puentes y monumentos públicos. Y no falta quien suponga obra suya una de las mas maravillosas que en España se conservan (...):hablamos del famoso acueducto de Segovia, que los mas, aunque sin fundamento en que apoyarse, atribuyen a Trajano” (ibid.:115). “Murió este emperador el año 79, dejando por sucesor a su hijo Tito, que aun aventajó a su padre en virtudes, y á quien los españoles llamaron las delicias del género humano”. (ibid.:118).
Pero trala morte de Tito volve a imperar a maldade, personificada agora en Domiciano: “Parece que la Providencia quiso mostrar á la especie humana que aun no merecia príncipes tan buenos, y la castigó enviándole un Domiciano, que mas que de la familia Flavia y hermano de Tito, parecia de la raza de los Claudios y hermano de Neron. Jamás hubo hermanos mas desemejantes que Tito y Domiciano. No cedió Domiciano ni en crueldad, ni en desenfreno, ni en tiranía á ninguno de sus predecesores. Mataba por complacencia, y derramaba sangre por deleite. España volvió á sufrir las vejaciones y despojos de los gobernadores romanos” (ibid.:119). Domiciano foi tan malo que ata promulgou a segunda persecución contra os cristiáns, trala primeira de Nerón.
Á súa morte volven as vacas gordas con Nerva
quen, tras un breve e bo goberno, “hizo al morir el mayor beneficio que pudiera hacer á España, el de darle por emperador á un español, al insigne Trajano” (ibid.:120).
Traiano será o emperador que recibirá os maiores aplausos na historiografía española da época. Lafuente non os escatima, e pon tal énfase nas súas virtudes públicas que estas chegan a eclipsar e desculpar os seus vicios domésticos: “No es que faltáran a Trajano flaquezas y vicios como hombre privado: afeábasele su pasión al vino y á las mujeres: pero la sombra de sus malos hábitos como particular desaparecia ante el brillo de sus virtudes como hombre público: bien era menester que fuesen muchas, y lo eran realmente” (ibid.:122). “El pais natal de aquel grande hombre no podía menos de ser especialmente favorecido. España, que no había tomado parte en aquellas apartadas guerras, vio florecer las letras y las artes á la sombra de la paz y del gobierno paternal y protector de Trajano. Construyéronse caminos nuevos, reparáronse los antiguos, levantáronse edificios y monumentos soberbios, tales como la ostentosa columnata de Zalamos de la Serena, la grandiosa Torre den Barra en Cataluña, el Monte-Furado y la Torre de Hércules en Galicia, el circo de Itálica, y el magnífico y asombroso puente de Alcántara sobre el Tajo, no menos admirable que el que hizo construir sobre el Danubio” (ibid.:124). Tales son as bondades do imperio de Traiano que se lle desculpa incluso que empezase a terceira persecución contra os cristiáns: “Sensible es que este príncipe, honor de España y del imperio, y que con tanta justicia mereció el renombre de padre de la patria, desmintiera su habitual dulzura con las persecuciones que ordenó contra los cristianos, cuyas doctrinas se iban propagando ya en aquel tiempo por el Occidente. Menester es no obstante advertir que la enemiga de algunos emperadores hácia los cristianos no nacia tanto en ciertas ocasiones de odio á sus creencias como de hacerles creer los pretores que eran peligrosos al estado, y de representárselos como miembros de asociaciones prohibidas por la ley” (ibid.:126). Todo se desculpa. Se Traiano perseguiu aos cristiáns non foi pola súa vontade, senón polo engano dos seus asesores e maxistrados. Se era borrachón e mullereiro, son pecadiños sen importancia en Traiano, cando foran graves acusacións en Claudio. ¡Menos mal que o autor non era consciente, e se o era disimulábao, da homosexualidade de Traiano, de quen Dion Casio sinala a súa devoción polos rapaces, engadindo no seu favor que nunca lle fixo dano a ningún! Para nada é a nosa intención minimizar ou discutir os méritos de gobernante de Traiano, que os ten en abundancia, e así foi e é recoñecido pola historiografía. Pero si pretendo resaltar o enfoque moral da historia de hai máis de cen anos, que máis que facer un balance obxectivo e sereno de cada momento histórico, fixábase exclusivamente na conducta privada e persoal dos gobernantes, os emperadores no noso caso, dividíndoos en bos e malos, en dignos e indignos. Se a Torre de Hércules provén dun emperador bo e digno, como Traiano ou en menor medida Vespasiano, é motivo de orgullo. Pero da mesma forma sería un desdoro que fose construída por un emperador malo ou malvado. ¡Que vergonza se o faro fose ergueito en tempos de Claudio, Nerón ou Domiciano!
15:40 | Sanantón do Castelo | 1 Comentarios ¿Cando se construíu a Torre de Hércules? 1¿Cando se construíu a Torrede Hércules? Lese por todas partes que a Torre de Hércules é obra do emperador Traiano. Non só en libros eruditos. Mesmo nos periódicos, tan atentos nestes últimos tempos a todo o que se refire a títulos e irmanamentos, sempre se empeza co de “faro romano construído en tempos do emperador Traiano”. Non sempre se atribuíu a construcción da Torre a Traiano. Como era de esperar nun monumento antigo de tal envergadura, as lendas tomárono como obxecto e fraguaron, en lugares e tempos diferentes, a xesta de Hércules e a súa loita con Gerión por unha banda, e o relato de Breogán con posterior invasión de Irlanda pola outra. No campo da Historia dende o principio permaneceu viva a constancia da orixe romana do monumento, pero os protagonistas foron variando co tempo: na Idade Media foi Xulio César o presunto constructor, mentres na Idade Moderna preferiuse a Octavio Augusto. Cornide e Traiano A aparición de Traiano como constructor da Torre débese a Cornide, e o prestixio, a rigorosidade e o bo oficio do autor fixeron que se convertese durante o século XIX en verdade admitida. No seu ben coñecido estudo “Investigaciones sobre la fundación y fábirica de la Torre llamada de Hércules, situada a la entrada del puerto de La Coruña”, de 1792 (pódese ler en internet, en transcripción feita por Javier López Vallo, en http://www.estudioshistoricos.com/articulo/jlv/jlv_08.htm), Cornide ofrece de xeito condensado os argumentos que o levan a propoñer a construcción da Torre por Traiano, tras renunciar, como corresponde ao seu pensamento ilustrado, ás explicacións lexendarias ás que xa fixemos referencia: “Dexando aparte, pues, quanto de este monumento ha dicho nuestro Cronista Florian de Ocampo en el cap. 17, en que trata del Rey Hispano, que fue tomado en gran parte de la Crónica General, no dando tampoco valor á las autoridades de los Escritores Irlandeses, que para aumentar la antigüedad de sus ascendientes suponen viages y hazañas en nuestra costa de Galicia y vecindades de esta Torre; sin Autor coetáneo á quien recurrir, porque ninguno de los que escribiéron ántes del siglo IV se acuerda de este monumento, habré de apelar á las conjeturas para asignarle el principio mas verosimil.” Ten interese este recoñecemento de Cornide de que as súas propostas teñen un carácter fundamentalmente conxectural, ao non estaren directamente amparadas polas testemuñas dos autores antigos nin tampouco por ningunha inscrición que porte o nome do emperador responsable da construcción do monumento, unha inscrición esperable, case obrigada, pero que se perdeu sen que exista esperanza da súa recuperación. O autor volve sobre o asunto máis adiante, recoñecendo que a ausencia de inscrición marca unha debilidade na súa proposta: “y si alguna razon pudiera detenerme para atribuirle la presente [a Trajano], seria solo la de no hallarla señalada con su nombre, tan frequente en todas las de su tiempo, que le costó el que por derrision le llamasen en Roma yerba parietaria; pero esta falta no me parece causa suficiente para que privemos á nuestra Torre de un fundador tan ilustre, y á Trajano de un monumento que ha conservado hasta nuestros dias incontestables señales de su magnificencia, no ménos acreditada en Galicia por otras muchas obras, que para comodidad de sus ciudades y caminantes se fabricáron en su tiempo, y de que nos conservan noticia repetidas Inscripciones.” A pesar da ausencia de proba epigráfica, considera Cornide que hai argumentos suficientes a favor de Traiano. Pero antes de ir a eles, refuta a atribución, ben habitual como xa comentamos, a Xulio César. Sobre isto di Cornide: “En efecto, si en su tiempo se hubiese hecho esta obra, era muy regular que los Escritores de su vida, ó él mismo en sus comentarios, nos hubiesen conservado alguna noticia; y era muy verosímil que Estrabon, que habló con tanto conocimiento de los Gallegos, y Mela y Plinio que describieron esta costa con tanta exâctitud, y que no se olvidáron de las Aras de Sestio y de las Torres de Augusto, no pasasen por alto la de Hércules, que por su magnitud les hacia muchas ventajas, y por su situacion no podia ocultárseles.” Emprega aquí o argumento de ausencia: se a Torre estivera construída en tempos de César, os autores clásicos que escribiron máis tarde teríana citado. Seguindo o argumento de Cornide, pola miña parte engado que a edificación da Torre non só debería ser posterior a Xulio César, senón tamén a tódolos escritores que, debendo citala, sempre segundo o parecer de Cornide, non a citan. Estrabón é contemporáneo de Augusto, Mela éo de Calígula e Nerón, e Plinio desenvolve o seu traballo en tempos de Nerón e Vespasiano; o momento en que se ergueu a torre debería ser, se a formulación de Cornide fose correcta, posterior a todos eles, e en consecuencia non anterior ao inicio da dinastía Flavia.
Seguindo con Cornide, un novo argumento, baseado na análise histórica dos motivos para a construcción do faro, permítelle dar un paso máis: “por otra parte su mismo destino me conduce como por la mano al tiempo, en que probablemente pudo haber motivo para erigirla; aquel, aun quando de la inspeccion de su plano no se conociese suficientemente quál pudo haber sido, por las expresiones del AEthico y de Paulo Orosio, que son los primeros que dan noticia de nuestra Torre, se percibirá que no pudo ser otro que el servir de Faro á los barcos que entraban en el puerto, y de atalaya para reconocer los que pasaban a Inglaterra, cuya Isla aunque rápidamente reducida a la obediencia de los Romanos por César, no admitió su tranquilo gobierno hasta el tiempo de Claudio, que estableció en ella una regular administración.” Con este argumento proporciona Cornide un terminus post quem, é dicir, un límite cronolóxico inferior antes do que a Torre non podería ser construída. Se a Torre se ergueu, como no século V di Orosio, como atalaia para os navíos que se dirixían a Inglaterra, non ten sentido pensar que fose edificada antes da conquista da illa. Xa que dita conquista foi obra de Claudio, a construcción do faro debe ser posterior a ese momento.
Pero entre Claudio e Traiano están os gobernos de Nerón, Galba e os flavios Vespasiano, Tito e Domiciano. Cornide atopa un argumento máis para atrasar de novo a construcción da Torre, baseándose agora na inscrición de Gaio Sevio Lupo, gravada na rocha ao lado do faro. Se Sevio Lupo é o arquitecto da Torre, e se aquel se proclama natural de Aquae Flaviae, a súa obra non pode ser anterior aos Flavios que dan nome á actual cidade portuguesa de Chaves: “Si como suponen los mas, la que se halla cerca de sus cimientos se puso con motivo de su ereccion, de ella misma se saca un argumento de que no pudo haber sido edificada ántes del tiempo de Vespasiano; pues siendo el Arquitecto Gayo Sevio Lupo Aquiflaviense, esto es, natural de Chaves, no habiendo añadido á su nombre esta Ciudad, el dictado de Flavia hasta el tiempo de aquel Emperador, en cuyo obsequio lo tomó como otras muchas, ¿cómo pudo haberse llamado Flaviense el descendiente de un pueblo que no se intitulaba así?” Ata aquí os argumentos de Cornide, que, como o propio autor recoñecía, se baseaban en deduccións apoiadas en premisas que, sendo pouco sólidas xa no seu tempo, hoxe se nos presentan, cando menos algunhas delas, como claramente erróneas. Antes de sometelas a revisión, sinalemos ademais que os razoamentos de Cornide levan á conclusión de que a Torre non pode ser anterior a Vespasiano, pero non negan a posibilidade de que sexa deste emperador ou de calquera dos seus sucesores, non só os flavios Tito e Domiciano, senón tamén os posteriores a Traiano. Revisión dos argumentos de Cornide O proceso argumental de Cornide, polo que conclúe a autoría de Traiano, pode resumirse nos seguintes pasos: 1. A Torre non pode ser obra de Xulio César, pois de selo deberían falar dela os autores clásicos Estrabón, Mela e Plinio, cousa que non fan. A Torre é, en consecuencia, posterior a Xulio César. 2. O sentido da Torre aclárao Paulo Orosio: é un faro altísimo que a cidade galaica de Brigantia erixe a modo de atalaia dominando a ruta de Britannia, da Gran Bretaña. Este sentido pode alcanzalo unha vez que se consolida dita ruta, trala conquista e dominio de Gran Bretaña. Esta conquista adquírese con Claudio, e consolídase, di Cornide, tras afogar novas rebelións, con Traiano. 3. Se aceptarmos que Sevio Lupo é o arquitecto constructor da Torre, e dado que se define como lusitano aquiflaviense, a Torre debe ser posterior a Vespasiano, pois a actual Chaves non pode ter o nome de Aquae Flaviae antes do devandito emperador, o primeiro da dinastía Flavia. Os argumentos de Cornide son razoables e ben razoados, e as súas formulacións responden ao que era de esperar nun ilustrado de altura coma el. Pero poden e deben ser sometidos a crítica e a actualización, pois hoxe sábense cousas que eran descoñecidas en tempo de Cornide. O primeiro argumento, de ausencia, aínda que ben construído, non pode darse hoxe como válido. Para que fose correcto sería necesario que cada un dos autores antigos escribisen cunha intención común, e que esta fose a de dar a coñecer a totalidade dos diferentes aspectos dos territorios que trataban cun afán de descrición completa e obxectiva, case etnográfica. Sabemos que non foi así, e que os propósitos de cada autor eran diferentes. Mesmo en Estrabón, que dos tres é tal vez o que máis campos abarca, non pode buscarse a pretensión de obxectividade. As informacións que subministran os outros dous son máis restrinxidas, sobre todo no caso de Plinio, que fai fincapé na distribución e tamaño de pobos e núcleos de poboación (urbes, oppida, etc.) sen pararse a describir, nin sequera a citar, monumentos e construccións. Cornide entendía que, se a Torre de Hércules estivera edificada na súa época, Plinio falaría dela sen dúbida. Non é así. Por non falar, Plinio nin sequera fala do Faro de Alexandría, mentres que Estrabón si fala del con profusión (17.1.6). Se Plinio non dedica espacio ao Faro por antonomasia, unha das marabillas do mundo da antigüidade, existente e sobradamente coñecido e admirado no momento en que escribía o autor, nada ten de estraño que non cite á nosa Torre, que ben podía estar construída e funcionando por entón. En consecuencia, do feito de que a Torre non sexa citada polos autores sinalados por Cornide, non se pode deducir que non estivera edificada nos seus respectivos momentos. Pero ademais, o argumento de ausencia, que Cornide aplica a Estrabón, Mela e Plinio, habería que facelo extensivo tamén a outros autores, sobre todo a Claudio Ptolomeo; o que ten o seu interese por canto, de ser aceptable o argumento, teríamos que concluír que a Torre era posterior a este autor, Ptolomeo, posto que tampouco na súa obra aparece citada a Torre. E xa que Ptolomeo escribe a súa Xeografía despois do imperio de Traiano, chegaríamos a conclusión de que o faro non existía en tempos de Traiano, o que tiraría por terra a adscrición postulada por Cornide. De modo que pintan bastos: se damos por boa a premisa de Cornide de que calquera xeógrafo da antigüidade tería que citar á Torre se esta existise no momento de escribir, a conclusión é que a Torre sería necesariamente posterior a Xulio César, que é o que di Cornide, pero tamén tería que ser posterior a Traiano, que é o que non di. Se non se acepta a premisa, e nós non a aceptamos, perdemos toda referencia cronolóxica e quedámonos sen saber, mediante este argumento, cando se construíu a Torre de Hércules. O que non é tan grave, porque non é máis que seguir como estabamos. Cunha salvedade. Paréceme posible que Ptolomeo cite á Torre, se ben o seu suposto nome antigo, Pharum Brigantium (similar ao de Farum Brecantium que aparece nos textos da Crónica ad Sebastianum do século IX, e ao Farum Precantium do documento de Vermudo II de finais do X), pode estar oculto por erro dalgún copista tras o Flavium Brigantium que Ptolomeo sitúa no Gran Porto dos Galaicos Lucenses. Posible, que non seguro, como posible pero non segura é a posibilidade contraria, é dicir, que o faro non apareza e o nome Flavium Brigantium sexa realmente o que desde Vespasiano tivo a actual Coruña, aínda que tan só sexa recollido por Ptolomeo e non teñamos máis testemuño que o seu. A dúbida queda en pé, e malamente poderemos saír dela mentres non apareza algún monumento epigráfico que deixe definitivamente claro o nome antigo da cidade. Pero aínda admitindo que o Flavium fose unha corrupción dun Pharum, o único que nos achegaría sería a certeza de que o faro estaba en pé xa entrado o século II, polo que podería ser obra de Traiano... pero tamén de calquera dos emperadores anteriores a el. Seguen pintando bastos, e o argumento de ausencia continúa sen nos ofrecer a precisión que buscamos. O segundo argumento, sen chegar a ser concluínte, ao noso xuízo ten máis peso. Ao seu favor xoga o feito de que a única referencia antiga á Torre, a de Orosio, o expresa con claridade: a construcción da faro está relacionada coa ruta marítima a Inglaterra. Nada hai que repugne á Historia nin á lóxica, incluso se a esa misión se engade, como está sendo valorado ultimamente por un crecente número de autores, un papel similar en relación coa ruta que seguirían os navíos de transporte que subministrarían mercancías, e particularmente o aceite da Bética -sen excluír o viño e o trigo-, ás unidades militares situadas, ademais de en Britannia, nas fronteiras do curso inferior do Rin, no seo do servicio estatal de avituallamento coñecido como annona militaris. Pero se a construcción da nosa Torre está vinculada á conquista de Britannia, o argumento apunta máis cara a Claudio, pois é este emperador o que, despois do histriónico simulacro de Calígula, culmina -incluso coa súa presencia persoal no escenario da conquista- esa débeda pendente desde Xulio César, que cara a Traiano, emperador que dirixiu as súas ansias de expansión máis á parte oriental do imperio, principalmente Dacia e Mesopotamia, que á occidental. Mesmo chegou a poñer en perigo a presencia romana en Britannia ao trasladar a Dacia tropas que estaban acantonadas na illa, debilitando o poder romano nesta. Máis sentido tería igualmente pensar en Vespasiano, que participou na invasión claudia da illa ao mando da Legio II Augusta e consolidou posteriormente, xa emperador, o conquistado por Claudio; ou, de preferirmos tempos posteriores, no sucesor de Traiano, Adriano, constructor da célebre muralla que, co seu nome, fixou o limes na illa, separando o territorio de dominación romana do das tribos setentrionais libres da actual Escocia. De todos eles, Traiano preséntasenos hoxe como o peor dos candidatos. Quédanos o terceiro e último argumento, que en principio parecía irrefutable: se o constructor da Torre procede de Aquae Flaviae, non é posible negar que necesariamente é posterior, ou como moito contemporáneo, de Vespasiano, pois a cidade non pode tomar o nome Flavia antes do imperio da dinastía do mesmo nome, procedente do nomen familiar do mencionado emperador, Tito Flavio Vespasiano, primeiro da serie que continuarán Tito e Domiciano. Todo iso estaría moi ben se a lectura AQUIFLAVIENSIS LVSITANVS que fai Cornide fose correcta. Pero desde Hübner sabemos que non é, e que a lectura boa das liñas causantes do erro é AEMINIENSIS LVSITANVS, indicándonos que Gaio Sevio Lupo, que efectivamente era arquitecto e lusitano (hoxe diriamos portugués), non procedía da actual Chaves -antes Aquae Flaviae- senón da actual Coimbra -antes Aeminium-. E se o nome de Aquae Flaviae non podía ser anterior a Vespasiano, o de Aeminium, polo contrario, non só pode ser anterior a dito emperador, senón que de feito parece claro que é. Os Aeminienses son citados por Plinio (NH 4:118) así como o oppidum e o río que levan o mesmo nome Aeminium (ib:113), polo que parece claro que a cidade está xa constituída e é plenamente coñecida en tempos de Nerón-Vespasiano. Ao final, os argumentos de Cornide diluíronsenos nas mans. Se acaso, poderiamos supoñer que a Torre é posterior a Augusto, pois de Estrabón si sería esperable que a citase se estivera edificada entón. Pero da súa ausencia en Mela, e sobre todo en Plinio, non podemos deducir nada, nin sequera a súa inexistencia no momento en que escriben ditos autores. Tamén se nos foi a deducción da data post-Vespasiano a partir do AQUIFLAVIENSIS da inscrición do arquitecto Gaio Sevio Lupo, pois a inscrición non di iso senón AEMINIENSIS, de Aeminium, e este nome non nos dá ningunha indicación cronolóxica. Nin tan sequera podemos dar por válida a pretensión de Cornide de que a función do faro, vinculada á ruta cara a Britannia, apunta a Traiano. Se acaso, como vimos, apuntaría máis ben a Claudio, a Vespasiano (anteriores a Traiano) ou incluso a Adriano (posterior). O que nos queda é que a Torre foi ergueita nalgún momento indeterminado dentro da marxe cronolóxica entre Augusto e Adriano, cunha mención especial a Claudio e unha certa sospeita de que Traiano pode non ter tanto que ver como dicía Cornide. Certamente estamos de acordo en que non é demasiado precisar. Se non fose porque sempre é preferible unha sólida dúbida a unha afirmación falsa, ben poderiamos dicir que para esa viaxe non facían falta alforxas.
14:58 | Sanantón do Castelo | 0 Comentarios Serie interrumpidaBuenos días.Lamentamos interrumpir la serie ¿Cuándo se construyó la Torre de Hércules? Por un amigo nos llega el aviso urgente de que un comité de sabios, autoproclamado a tal efecto, ha alertado acerca de la inminente desaparición del idioma castellano, arrasado por el imparable expansionismo agresivo y colonizador del gallego y otras lenguas de menor cuantía. Fuera de los circuitos oficiales se dice que el movimiento sedicioso está financiado con las plusvalías de las energías eléctrica y eólica (que es también eléctrica pero se la lleva el viento). Al parecer, la venta de FENOSA al del Madrid y ahora nin se sabe no es más que la maniobra táctica de distracción conocida como a xogada do pailán, consistente en meter goles en la propia puerta para despistar al contrario. Después, mientras están entretenidos contando la pasta, se les calzan dos o tres nembargantes por toda la escuadra y se toma el Estado. Uno, que siempre ha sido ferviente oportunista, no quiere dejar pasar la ocasión de situarse al lado de los vencedores, y más todavía cuando, como ahora, el inevitable triunfo de la Colonización Lingüística Gallega viene avalado por tan ilustres firmas. En consecuencia, de inmediato será republicada la serie, junto con su conclusión, en el Idioma del Nuevo Imperio Galáctico Galaico, que mola más que hacerlo en una lengua a la que le quedan dos telediarios. Cuando, allá para octubre, ya no quede nadie que hable ni entienda el castellano, esta entrada será suprimida y se dará paso al futuro, cuya inauguración oficial se prevé coincidente con la festividad de la Virgen del Rosario, patrona de la ciudad de La Coruña (el día 7, para los incultos ateazos). Próximamente estaremos de nuevo en sus hogares y centros de hacer que se trabaja. Buenos días.
14:43 | Sanantón do Castelo | 1 Comentarios
2008-08-04
¿Cuándo se construyó la Torre de Hércules? IILos emperadores y la moralLos argumentos de Cornide a favor de Trajano como autor de la Torre, a la luz de los conocimientos actuales, se desvanecen. Pero, tal como Cornide reconoce explícitamente, como hemos visto, tampoco eran demasiado firmes en su momento. La elección de Trajano parece venir dada, más que por pruebas históricas, por un criterio moral. Trajano es, a finales del XVIII, el prototipo de emperador bueno, dedicado a engrandecer Hispania mediante obras públicas de infraestructura; unas obras entre las que está, de acuerdo con el pensamiento del ilustrado, la Torre de Hércules. La historia era entonces un género literario que no sólo debía narrar los acontecimientos del pasado, embelleciéndolos y completándolos, sino además calificarlos desde un punto de vista moral -el propio del autor, por supuesto cristiano-, extrayendo conclusiones y moralejas útiles y buenas. Esta visión moral, aplicada a los emperadores romanos, se puede observar nítidamente, a modo de ejemplo, en la Historia General de España de Modesto Lafuente, obra que gozó del favor del público, cuyo tomo II fue publicado en 1850, más o menos al tiempo que salían de la imprenta el Manifiesto Comunista de Marx y Engels y El Origen de las Especies de Charles Darwin. En esa obra, que recoge bien esta visión moral de la historia que señalamos, Lafuente (1850:101) nos presenta a Tiberio como “el primero de los monstruos que deshonraron el trono imperial”, al que siguen Calígula y Claudio a los cuales despacha todavía con más dureza: “Pero al desjuiciado Calígula sucedió el imbécil Claudio su tío, el digno esposo de la célebre prostituta Mesalina, cuyas obscenidades y desarreglos no abochornaban á Roma que las presenciaba y ruborizan á la posteridad que las recuerda” (...) “Comprenderíamos que Roma hubiera sufrido la imbecilidad de Claudio, si hubiese sido una imbecilidad inofensiva (...) cuando su misma madre para calificar á un hombre de necio solia decir: 'es bestia como mi hijo Claudio' (...) pero no se comprende que se sufriera a un imbécil que llevaba al suplicio á treinta y cinco senadores” (ibid.:107) “Y lo que es más, seducidos los españoles por una ley de Claudio, en que se mandaba que los gobernadores de provincias hubieran de pasar un año en Roma antes de poder ser reelegidos, á fin de que los pueblos tuvieran tiempo para exponer las quejas á que hubieran dado lugar, por más que esta ley quedára sin ejecución como tantas otras, tuvieron la debilidad de levantarle estatuas; que asi iba contagiando á España el espíritu servil y adulador de los romanos” (ibid.:108). A Claudio le sucede Nerón, “cuyo nombre parece haber alcanzado el privilegio de servir para designar á los hombres tiranos y feroces” (ibid.:109). Su sucesor, Galba, que “hubiera pasado por el mejor emperador posible si no hubiera llegado á serlo, (...) ejecutó crueldades que debieron el no parecer mayores á estar tan reciente la memoria de las de Nerón” (ibid.:112). Tras el breve período de turbulencias con emperadores nombrados por los ejércitos, llega el momento de Vespasiano, elevado al trono por las legiones de oriente. Vespasiano, como más tarde su hijo Tito, sale absuelto del juicio moral del autor, que refleja en buena parte el juicio moral habitual en su tiempo. Lafuente no disimula su criterio: “Afortunadamente, tras de tantos vicios, tras de tanta corrupción y desorden, vino un período de reposo y de consuelo al mundo. Trájolo Flavio Vespasiano, el único que al revés d etodos los que le habían precedido, se hizo mejor desde que ascendió al trono”. “España se había pronunciado por su partido, y más agradecido que Galba, la remuneró concediendo a los españoles los derechos latinos. Reconocidas á esta honra muchas ciudades tomaron el nombre de Flavias, como en otro tiempo habian tomado el de Julias ó Augustas”. “Debióle también España la construcción de varios caminos, puentes y monumentos públicos. Y no falta quien suponga obra suya una de las mas maravillosas que en España se conservan (...): hablamos del famoso acueducto de Segovia, que los mas, aunque sin fundamento en que apoyarse, atribuyen a Trajano” (ibid.:115). “Murió este emperador el año 79, dejando por sucesor a su hijo Tito, que aun aventajó a su padre en virtudes, y á quien los españoles llamaron 'las delicias del género humano'”. (ibid.:118). Pero tras la muerte de Tito vuelve a imperar la maldad, personificada ahora en Domiciano: “Parece que la Providencia quiso mostrar á la especie humana que aun no merecia príncipes tan buenos, y la castigó enviándole un Domiciano, que mas que de la familia Flavia y hermano de Tito, parecia de la raza de los Claudios y hermano de Neron. Jamás hubo hermanos mas desemejantes que Tito y Domiciano. No cedió Domiciano ni en crueldad, ni en desenfreno, ni en tiranía á ninguno de sus predecesores. Mataba por complacencia, y derramaba sangre por deleite. España volvió á sufrir las vejaciones y despojos de los gobernadores romanos” (ibid.:119). Y no olvidemos que Domiciano promulgó la segunda persecución contra los cristianos, tras la primera de Nerón. A la muerte de Domiciano vuelve a pararse la mala racha, y, tras el breve imperio de Nerva, el cual, tras su buen gobierno, “hizo al morir el mayor beneficio que pudiera hacer á España, el de darle por emperador á un español, al insigne Trajano” (ibid.:120). Trajano será el emperador que recibirá los mayores aplausos en la historiografía española de la época. Lafuente no los escatima, y pone tal énfasis en sus virtudes públicas que éstan llegan a eclipsar sus vicios domésticos. “No es que faltáran a Trajano flaquezas y vicios como hombre privado: afeábasele su pasión al vino y á las mujeres: pero la sombra de sus malos hábitos como particular desaparecia ante el brillo de sus virtudes como hombre público: bien era menester que fuesen muchas, y lo eran realmente” (ibid.:122). “El pais natal de aquel grande hombre no podía menos de ser especialmente favorecido. España, que no había tomado parte en aquellas apartadas guerras, vio florecer las letras y las artes á la sombra de la paz y del gobierno paternal y protector de Trajano. Construyéronse caminos nuevos, reparáronse los antiguos, levantáronse edificios y monumentos soberbios, tales como la ostentosa columnata de Zalamos de la Serena, la grandiosa Torre den Barra en Cataluña, el Monte-Furado y la Torre de Hércules en Galicia, el circo de Itálica, y el magnífico y asombroso puente de Alcántara sobre el Tajo, no menos admirable que el que hizo construir sobre el Danubio” (ibid.:124). Tales son las bondades del imperio de Trajano que se le disculpa incluso que hubiese empezado la tercera persecución contra los cristianos: “Sensible es que este príncipe, honor de España y del imperio, y que con tanta justicia mereció el renombre de padre de la patria, desmintiera su habitual dulzura con las persecuciones que ordenó contra los cristianos, cuyas doctrinas se iban propagando ya en aquel tiempo por el Occidente. Menester es no obstante advertir que la enemiga de algunos emperadores hácia los cristianos no nacia tanto en ciertas ocasiones de odio á sus creencias como de hacerles creer los pretores que eran peligrosos al estado, y de representárselos como miembros de asociaciones prohibidas por la ley” (ibid.:126). Si Trajano persiguió a los cristianos no fue por su voluntad, sino por el engaño de sus asesores y magistrados. Si era borrachín y mujeriego, son pecadillos sin importancia en Trajano, cuando habían sido graves acusaciones en Claudio. ¡Y eso que no era consciente, o si era lo disimulaba, de la homosexualidad de Trajano, de quien Dion Casio señala su devoción por los muchachitos, añadiendo en su favor que nunca le hizo daño a ninguno! Para nada es nuestra intención minimizar o discutir los méritos de gobernante de Trajano, que los tiene y en abundancia, y así fue y es reconocido por la historiografía. Pero sí pretendo resaltar el enfoque moral de la historia de hace más de cien años, que más que hacer un balance objetivo y sereno de cada momento histórico, se fijaba fundamentalmente en los gobernantes, los emperadores en nuestro caso, dividiéndolos en buenos y malos, en dignos e indignos. Si la Torre de Hércules proviene de un emperador bueno y digno, como Trajano o en menor medida Vespasiano, es motivo de orgullo. Pero de la misma forma sería un desdoro que hubiese sido construida por un emperador malo o malvado. ¡Qué vergüenza si el faro hubiese sido levantado en tiempos de Claudio, Nerón o Domiciano! [sigue en ¿Cuándo se construyó la Torre de Hércules? III ]
02:24 | Sanantón do Castelo | 2 Comentarios
2008-08-03
¿Cuándo se construyó la Torre de Hércules? I¿Cuándo se construyó la Torre de Hércules? Por doquier se lee que la Torre de Hércules es obra del emperador Trajano. En los periódicos, tan atentos en estos últimos tiempos a todo lo que se refiere a títulos y hermanamientos, siempre se empieza con lo de “faro romano construido en tiempos del emperador Trajano”. No siempre se atribuyó la construcción de la Torre a Trajano. Como era de esperar en un monumento antiguo de tal envergadura, las leyendas la tomaron como objeto, y así se fraguaron, en lugares y tiempos diferentes, la gesta de Hércules y su lucha con Gerión por una parte, y el relato de Breogán con posterior invasión de Irlanda por otra. En el campo de la Historia, desde el principio permaneció viva la constancia del origen romano del monumento, pero los protagonistas fueron variando con el tiempo: en la Edad Media fue Julio César el presunto constructor, mientras en la Edad Moderna se prefirió a Octavio Augusto. Cornide y Trajano La aparición de Trajano se debe a Cornide, y el prestigio, la rigurosidad y el buen oficio del autor hizo que se convirtiese durante el siglo XIX en verdad admitida. En su bien conocido estudio “Investigaciones sobre la fundación y fábrica...”, que seguimos en su versión para Internet, realizada por Javier López Vallo, Cornide desgrana de forma condensada los argumentos que le llevan a proponer la construcción de la Torre por Trajano, tras renunciar, como corresponde a su pensamiento ilustrado, a las explicaciones legendarias a las que ya hemos hecho referencia: “Dexando aparte, pues, quanto de este monumento ha dicho nuestro Cronista Florian de Ocampo en el cap. 17, en que trata del Rey Hispano, que fue tomado en gran parte de la Crónica General, no dando tampoco valor á las autoridades de los Escritores Irlandeses, que para aumentar la antigüedad de sus ascendientes suponen viages y hazañas en nuestra costa de Galicia y vecindades de esta Torre; sin Autor coetáneo á quien recurrir, porque ninguno de los que escribiéron ántes del siglo IV se acuerda de este monumento, habré de apelar á las conjeturas para asignarle el principio mas verosimil.” No es baladí este reconocimiento de Cornide de que sus propuestas tienen un carácter meramente conjetural, al no estar amparadas de forma directa por el testimonio de los autores antiguos ni tampoco por ninguna inscripción que porte el nombre del emperador responsable de la construcción del monumento, una inscripción esperable, casi obligada, pero que se ha perdido sin que exista esperanza de su recuperación. El autor vuelve sobre el asunto más adelante, reconociendo que la ausencia de inscripción marca una debilidad en su propuesta: “y si alguna razon pudiera detenerme para atribuirle la presente, seria solo la de no hallarla señalada con su nombre, tan frequente en todas las de su tiempo, que le costó el que por derrision le llamasen en Roma yerba parietaria; pero esta falta no me parece causa suficiente para que privemos á nuestra Torre de un fundador tan ilustre, y á Trajano de un monumento que ha conservado hasta nuestros dias incontestables señales de su magnificencia, no ménos acreditada en Galicia por otras muchas obras, que para comodidad de sus ciudades y caminantes se fabricáron en su tiempo, y de que nos conservan noticia repetidas Inscripciones.” A pesar de la ausencia de prueba epigráfica, considera Cornide que hay argumentos suficientes a favor de Trajano. Pero antes de ir a ellos, refuta la atribución, tan general como hemos comentado, a Julio César. Sobre esto dice Cornide: “En efecto, si en su tiempo se hubiese hecho esta obra, era muy regular que los Escritores de su vida, ó él mismo en sus comentarios, nos hubiesen conservado alguna noticia; y era muy verosímil que Estrabon, que habló con tanto conocimiento de los Gallegos, y Mela y Plinio que describieron esta costa con tanta exâctitud, y que no se olvidáron de las Aras de Sestio y de las Torres de Augusto, no pasasen por alto la de Hércules, que por su magnitud les hacia muchas ventajas, y por su situacion no podia ocultárseles.” Emplea aquí el argumento de ausencia: si la Torre hubiera estado construida en tiempos de César, los autores clásicos que escribieron más tarde deberían haberla citado. Siguiendo el argumento de Cornide, añado que la edificación de la Torre no sólo debe ser posterior a Julio César, sino también a todos los escritores que, debiendo haberla citado, siempre según el parecer de Cornide, no la citan. Estrabón es contemporáneo de Augusto, Mela lo es de Calígula y Nerón, y Plinio desarrolla su trabajo en tiempos de Nerón y Vespasiano; el momento en que se levantó la torre debe ser, si el planteamiento de Cornide es correcto, posterior a todos ellos, y en consecuencia no anterior al inicio de la dinastía Flavia. Siguiendo con Cornide, un nuevo argumento, basado en el análisis histórico de los motivos para la construcción del faro, le permite dar un paso más: “por otra parte su mismo destino me conduce como por la mano al tiempo, en que probablemente pudo haber motivo para erigirla; aquel, aun quando de la inspeccion de su plano no se conociese suficientemente quál pudo haber sido, por las expresiones del AEthico y de Paulo Orosio, que son los primeros que dan noticia de nuestra Torre, se percibirá que no pudo ser otro que el servir de Faro á los barcos que entraban en el puerto, y de atalaya para reconocer los que pasaban a Inglaterra, cuya Isla aunque rápidamente reducida a la obediencia de los Romanos por César, no admitió su tranquilo gobierno hasta el tiempo de Claudio, que estableció en ella una regular administración.” Con este argumento proporciona Cornide un terminus post quem, es decir, un límite cronológico inferior antes del cual la Torre no habría podido ser construida. Si la Torre se levantó, como dice Orosio en el siglo V, como atalaya para los navíos que se dirigían a Inglaterra, no tiene sentido pensar que haya sido edificada antes de la conquista de la isla. Dado que dicha conquista fue obra de Claudio, la construcción de la Torre debe ser posterior a ese momento. Pero entre Claudio y Trajano están los gobiernos de Nerón, Galba y los flavios Vespasiano, Tito y Domiciano. Cornide encuentra un argumento más para retrasar de nuevo la construcción de la Torre, basándose ahora en la inscripción de Cayo Sevio Lupo, grabada en la roca al lado del faro. Si Sevio Lupo es el constructor de la Torre, y si aquél se proclama natural de Aquae Flaviae, su obra no puede ser anterior a los Flavios que dan nombre a la actual ciudad portuguesa de Chaves: “Si como suponen los mas, la que se halla cerca de sus cimientos se puso con motivo de su ereccion, de ella misma se saca un argumento de que no pudo haber sido edificada ántes del tiempo de Vespasiano; pues siendo el Arquitecto Gayo Sevio Lupo Aquiflaviense, esto es, natural de Chaves, no habiendo añadido á su nombre esta Ciudad, el dictado de Flavia hasta el tiempo de aquel Emperador, en cuyo obsequio lo tomó como otras muchas, ¿cómo pudo haberse llamado Flaviense el descendiente de un pueblo que no se intitulaba así?” Hasta aquí los argumentos de Cornide, los cuales, como el propio autor reconocía, se basan en conjeturas y deducciones apoyadas en premisas que, siendo poco sólidas ya en su tiempo, hoy se nos presentan, cuando menos algunas de ellas, como claramente erróneas. Antes de someterlas a revisión, señalemos además que los razonamientos de Cornide llevan a la conclusión de que la Torre no puede ser anterior a Vespasiano, pero no niegan la posibilidad de que sea de este emperador o de cualquiera de sus sucesores, no sólo los flavios Tito y Domiciano, sino también los posteriores a Trajano. Revisión de los argumentos de Cornide El proceso argumental de Cornide, por el que concluye la autoría de Trajano, puede resumirse en los siguientes pasos: 1. La Torre no puede ser obra de Julio César, pues de haberlo sido deberían haber hablado de ella los autores clásicos Estrabón, Mela y Plinio, cosa que no hacen. La Torre es, en consecuencia, posterior a Julio César. 2. El sentido de la Torre lo aclara Paulo Orosio: es un altísimo faro que la ciudad de Brigantia erige a modo de atalaya dominando la ruta de Britannia, de Gran Bretaña. Este sentido puede alcanzarlo una vez que se consolida dicha ruta, tras la conquista y dominio de Gran Bretaña. Esta conquista se culmina con Claudio, y se consolida según Cornide, tras sofocar nuevas rebeliones, con Trajano. 3. Si se acepta que Sevio Lupo es el arquitecto constructor de la Torre, y dado que se define como lusitano aquiflaviense, la Torre debe ser posterior a Vespasiano, pues la actual Chaves no puede tener el nombre de Aquae Flaviae antes de dicho emperador, el primero de la dinastía Flavia. Los argumentos de Cornide son razonables y bien razonados, y sus planteamientos responden a lo que era de esperar en un ilustrado de altura como él. Pero pueden y deben ser sometidos a crítica y a actualización, pues hoy se conocen cosas que eran desconocidas en tiempo de Cornide. El primer argumento, de ausencia, aunque bien construído, no puede darse hoy como válido. Para que fuese correcto habría sido necesario que cada uno de los autores antiguos hubiesen escrito con un propósito común, y que éste fuese el de dar a conocer la totalidad de los diferentes aspectos de los territorios que trataban con un afán de descripción completa y objetiva, casi etnográfica. Sabemos que no fue así, y que los propósitos de cada autor eran diferentes. Incluso en Estrabón, que es tal vez el que abarca más campos de los tres, no puede buscarse la pretensión de objetividad. Las informaciones que suministran los otros dos son más restringidas, sobre todo en el caso de Plinio, que hace hincapié en la distribución y tamaño de pueblos y núcleos de población (urbes, oppida, etc.) sin pararse a describir, ni tan siquiera a citar, monumentos. Cornide entendía que, si la Torre de Hércules hubiese estado edificada en su época, Plinio habría hablado de ella sin duda. No es así. Por no hablar, Plinio ni siquiera habla del Faro de Alejandría, mientras que Estrabón si habla de él con profusión (17.1.6). Si Plinio no dedica espacio al Faro por antonomasia, una de las maravillas del mundo de la antigüedad, existente y sobradamente conocido y admirado en el momento en que escribía el autor, nada tiene de extraño que no cite a nuestra Torre, que bien podía estar construida y funcionando por entonces. En consecuencia, del hecho de que la Torre no haya sido citada por los autores señalados por Cornide, no se puede deducir que no hubiera estado edificada en sus respectivos momentos. Pero además, el argumento de ausencia, que Cornide aplica a Estrabón, Mela y Plinio, habría que hacerlo extensivo también a otros autores, sobre todo a Claudio Ptolomeo; lo que tiene su interés por cuanto, de ser aceptable el argumento, habría que concluir que la Torre era posterior a este autor, Ptolomeo, puesto que tampoco en su obra aparece citada la Torre. Y dado que Ptolomeo escribe su Geografía después del imperio de Trajano, habría que concluir que el faro no existía en tiempos de Trajano, lo que tiraría por tierra la adscripción trajanea de la Torre postulada por Cornide. De modo que pintan bastos: si se acepta la premisa de Cornide de que cualquier geógrafo de la antigüedad tendría que haber citado a la Torre si ésta hubiese existido en el momento de escribir, la conclusión es que la Torre sería necesariamente posterior a Julio César, que es lo que dice Cornide, pero también sería igualmente posterior a Trajano, que es lo que no dice. Si no se acepta la premisa, y nosotros no la aceptamos, perdemos toda referencia cronológica y nos quedamos sin saber, mediante este argumento, cuándo se construyó la Torre de Hércules. Lo cual no es tan grave, porque no es más que quedar como estábamos. Con una salvedad: nos parece posible que Ptolomeo haya citado a la Torre, si bien su posible nombre antiguo, Pharum Brigantium (similar al de Farum Brecantium que aparece en los textos de la Crónica ad Sebastianum del siglo IX, y al Farum Precantium del documento de Vermudo II de finales del X), puede estar oculto por error de algún copista tras el Flavium Brigantium que Ptolomeo sitúa en el Gran Puerto de los Galaicos Lucenses. Posible, que no seguro, como posible pero no segura es la posibilidad contraria, es decir, que el faro no aparezca y el nombre Flavium Brigantium haya sido realmente el nombre que desde Vespasiano tuvo la actual Coruña, aunque tan sólo sea recogido por Ptolomeo. La duda queda en pie, y malamente podremos salir de ella mientras no aparezca algún monumento epigráfico que deje definitivamente claro el nombre antiguo de la ciudad. Aun admitiendo que el Flavium sea una corrupción de un Pharum, lo único que nos aportaría sería la certeza de que el faro estaba en pie ya entrado el siglo II, por lo que podría haber sido obra de Trajano... pero también de cualquiera de los emperadores anteriores a él. Siguen pintando bastos, y el argumento de ausencia sigue sin ofrecernos la precisión que deseamos. El segundo argumento, sin llegar a ser concluyente, a nuestro juicio tiene más peso. A su favor juega el hecho de que la única referencia antigua a la Torre, la de Orosio, lo dice claramente: la construcción de la Torre está relacionada con la ruta marítima a Inglaterra. Nada hay en él que repugne a la Historia ni a la lógica, incluso si a esa misión se añade, como está siendo valorado últimamente por un creciente número de autores, un papel similar en relación con la ruta que seguirían los navíos de transporte que suministrarían mercancías, y particularmente el aceite de la Bética -sin excluir el vino y el trigo-, a las unidades militares situadas en las fronteras del curso bajo del Rin, en el seno del servicio estatal de avituallamiento conocido como annona militaris. Pero si la construcción de nuestra Torre está vinculada a la conquista de Britannia, el argumento apunta más hacia Claudio, pues es éste emperador el que, después del histriónico simulacro de Calígula, culmina -incluso con su presencia personal en el escenario de la conquista- esa deuda pendiente desde Julio César, que hacia Trajano, cuyas ansias de expansión se dirigieron más a la parte oriental del imperio, principalmente Dacia y Mesopotamia, que a la occidental y más concretamente a Britannia, a la que llegó a poner en peligro al trasladar tropas de Britannia a la Dacia. Más sentido tendría igualmente pensar en Vespasiano, que participa en la invasión de la isla al mando de la Legio II Augusta y consolida posteriormente lo conquistado por Claudio; o, si se quiere ir a tiempos posteriores, en el sucesor de Trajano, Adriano, constructor de la célebre muralla que, con su nombre, fija el limes en la isla, separando el territorio de dominación romana de las tribus septentrionales libres, en la actual Escocia. De todos ellos, Trajano se nos presenta hoy como el peor de los candidatos. Nos queda el tercer y último argumento, que en principio parecía irrefutable: si el constructor de la Torre procede de Aquae Flaviae, no es posible negar que necesariamente es posterior, o como mucho contemporáneo, de Vespasiano, pues la ciudad no puede tomar el nombre Flavia antes del imperio de la dinastía del mismo nombre, procedente del nomen familiar del mencionado emperador, Tito Flavio Vespasiano, primero de la serie que continuarán Tito y Domiciano. Todo ello estaría muy bien si la lectura AQUIFLAVIENSIS LVSITANVS que hace Cornide fuese correcta. Pero desde Hübner sabemos que no lo es, y que lo que en realidad dicen las líneas causantes del error es AEMINIENSIS LVSITANVS, indicándonos que Gaio Sevio Lupo, que efectivamente era arquitecto y lusitano (hoy diríamos portugués), no procedía de la actual Chaves -antes Aquae Flaviae- sino de la actual Coimbra -antes Aeminium-. Y si el nombre de Aquae Flaviae no podía ser anterior a Vespasiano, el de de Aeminium, por el contrario, no sólo puede ser anterior a dicho emperador, sino que de hecho parece claro que lo es. Los Aeminienses son citados por Plinio (NH 4:118) asi como el oppidum y el río que llevan el mismo nombre Aeminium (ib:113), por lo que la ciudad está ya constituída y es plenamente conocida en tiempos de Nerón-Vespasiano. Al final, los argumentos de Cornide se nos han diluido en las manos. Si acaso, podríamos suponer que la Torre es posterior a Augusto, pues de Estrabón sí sería esperable que la citase si hubiese estado edificada entonces. Pero de su ausencia en Mela, y sobre todo en Plinio, no podemos deducir nada, ni siquiera su inexistencia en el momento en que escriben dichos autores. También se nos ha ido la deducción de la fecha post-Vespasiano a partir del AQUIFLAVIENSIS de la inscripción del arquitecto Gaio Sevio Lupo, pues la inscripción no dice eso sino AEMINIENSIS, de Aeminium, y este nombre no nos da ninguna indicación cronológica. Ni siquiera podemos dar por válida la pretensión de Cornide de que la función de la Torre, vinculada a la ruta hacia Britannia, apunta a Trajano. Si acaso, como hemos visto, apuntaría más bien a Claudio, a Vespasiano (anteriores a Trajano) o incluso a Adriano (posterior). Lo que nos queda es que la Torre fue levantada en algún momento indeterminado dentro de una horquilla cronológica entre Augusto y Adriano, con una mención especial a Claudio y una cierta sospecha de que Trajano puede no tener tanto que ver como decía Cornide. Ciertamente estamos de acuerdo en que no es demasiado precisar. Si no fuese porque siempre es preferible una sólida duda a una afirmación falsa, bien podríamos decir que para ese viaje no hacían falta alforjas. [sigue en ¿Cuándo se construyó la Torre de Hércules? II]
13:21 | Sanantón do Castelo | 2 Comentarios
2008-07-19
Intertextualización III (sin comentario)Texto A (2001):"El grupo de las sigillatas no manifiesta con respecto a los materiales citados, una correspondencia cronológica tan fiel como podría esperarse. El conjunto suma un total de 17 recipientes que se identifican en su práctica totalidad con las producciones hispánicas altoimperiales, no faltando sin embargo las adscritas a época bajoimperial de las que únicamente se ha documentado un ejemplar. La clasificación formal de las piezas, aunque más elevada de lo habitual, no presenta características que puedan ser consideradas especialmente tempranas dentro de las vajillas peninsulares; la mayor parte de los fragmentos determinados se corresponden con aquellos tipos de recipientes de fabricación más prolongada y sus rasgos formales no resultan manifiestamente indicativos de los primeros momentos de los talleres hispanos." [e segue así un bo anaco]. Referencia texto A: López Pérez, C. (2001): Aportaciones al estudio del comercio romano a través de la cerámica de importación: la terra sigillata de la provincia de A Coruña. Publicación en CD, Universidade de Santiago. Pp. 113. -------------------------------------- Texto B (2008): "Sen embargo, o grupo das sigillatas non manifesta, con respecto aos materiais citados, unha correspondencia cronolóxica tan fiel como podería esperarse. O conxunto suma un total de 17 recipientes, que se identifican, na súa práctica totalidade, coas produccións hispánicas altoimperiais. A clasificación formal das pezas non presenta características que podan ser consideradas especialmente tempranas dentro das vaixelas peninsulares; a meirande parte dos fragmentos determinados correspóndense con aqueles tipos de recipientes de fabricación máis prolongada e os seus rasgos formais non resultan manifestamente indicativos dos primeiros momentos dos talleres hispanos." [e segue así un bo anaco] Referencia texto B: Vázquez Gómez, Xoan Luis (2008): Brigantium á luz da arqueoloxía. Férvedes, nº 5. Museo de Prehistoria de Vilalba. Vilalba, Lugo. Pp.357. ------------------------------------- - No texto B, de 2008, non se fai a menor referencia ó texto A, de 2001, nin á súa autora, convertida en inexistente. - Na bibliografía do texto B, de 2008, non se fai a menor referencia ó texto A, de 2001, nin á súa autora, convertida en inexistente. ------------------------------------- Comentarios, se algún, os de vostedes, sempre presentes nas miñas oracións (ou cando menos no meu agarimo).
13:39 | Sanantón do Castelo | 2 Comentarios Intertextualización II (sin comentario)Texto A (2002):"Na escavación da praza de María Pita (NAVEIRO LÓPEZ 1988, 41; BELLO DIÉGUEZ 1991a, 74-76; 1994a, 52-53) únicamente se conservaron restos romanos nun pequeno sector da banda sur, o cal non quere dicir que, en orixe, as edificacións romanas puidesen estenderse por todo o ámbito da praza [NOTA Ó PÉ 208: Toda a metade norte fora rebaixada ata a rocha base, carecendo en consecuencia de calquera potencial arqueolóxico; a do sur, en cambio, estaba ocupada maioritariamente polo recinto defensivo do s. XVIII, masiva construcción que, sen dúbida, destruíu e fixo desaparecer calquera tipo de ocupación anterior]. Os vestixios consisten nunha edificación feita con muros de mampostería pétrea que presenta unha planta rectangular orientada E-O, interiormente compartimentada en alomenos tres espacios; o maior deles (unha estancia de aproximadamente 5 x 6,2 mts.) amosa restos dun pobre pavimento térreo, unha probable lareira de ladrillos na esquina SO (con burato de poste asociado) e máis unha curiosa "ppileta" de morteiro escavada no solo, indicios éstos que, sumados ó tipo e entiedade dos materiais atopados (muiño circular, pondera), denotan claramente unha funcionalidade doméstica e artesanal." [e segue así un bo anaco]. Referencia texto A: Pérez Losada, F. (2002): Entre a cidade e a aldea. Estudio arqueohistórico dos "aglomerados secundarios" romanos en Galicia. Brigantium, 13. A Coruña. Pp. 123 ss. -------------------------------------- Texto B (2008): "Praza de María Pita. Nesta escavación so se atoparon restos romanos nun pequeno sector da zona sul, o cal non quere dicir que, en orixe, as edificacións romanas non puideran estenderse por todo o ámbito da praza. Toda a metade norte foi rebaixada ata a rocha base (...), carecendo, xa que logo, de calquera potencial arqueolóxico; a sur, en cambio, estaba ocupada maioritariamente polo recinto defensivo do s. XVIII, masiva construcción que, sen dúbida, destruíu calquera tipo de ocupación anterior. Os vestixios consisten nunha edificación feita con muros de cachotería que presenta unha planta rectangular orientada E-O, interiormente compartimentada en, ao menos, tres espacios; o maior deles (unha estancia de, aproximadamente, 5 x 6 metros) mostra restos dun pobre pavimento térreo, unha probable lareira de ladrillos na esquina SO (con burato de poste asociado) e máis unha curiosa pileta de morteiro escavada no chan, indicios estes que, sumados ao tipo e entidade dos materiais atopados (muiño circular, pondera), denotan, claramente, unha funcionalidade doméstica e artesanal." [e segue así un bo anaco] Referencia texto B: Vázquez Gómez, Xoan Luis (2008): Brigantium á luz da arqueoloxía. Férvedes, nº 5. Museo de Prehistoria de Vilalba. Vilalba, Lugo. Pp.355. ------------------------------------- - No texto B, de 2008, non se fai a menor referencia ó texto A, de 2002, nin ó seu autor, convertido en inexistente. - Na bibliografía do texto B, de 2008, non se fai a menor referencia ó texto A, de 2002, nin ó seu autor, convertido en inexistente. ------------------------------------- Comentarios, se algún, os de vostedes, sempre presentes nas miñas oracións (ou cando menos no meu agarimo).
03:23 | Sanantón do Castelo | 1 Comentarios
2008-07-18
Intertextualización I (sin comentario)Texto A (1994):"Durante la remodelación de la Casa Martelo aparecieron restos romanos en dos zonas bien diferenciadas a ambos extremos del solar; la parte intermedia estaba ocupada por diferentes intrusiones (antiguos pozos y pozo negro, zanjas y conduccones de saneamientos, etc.) que habían alterado los niveles romanos. Inmediata a la calle de la Florida pudo recuperarse parte de una tumba de tegulae, similar a las de la calle Real; esta tumba estaba excavada en un suelo de ocupación anterior que presentaba fragmentos de barniz rojo, de cerámica común (entre los que destaca un pico de mortero), de cerámicas grises a torno con retícula bruñida, de terra sigillata, de ánforas y de recipietes de vidrio. En el extremo de la calle de la Franja se pudo estudiar en un principio una pequeña superficie de 3 m2, que reveló la existencia de una zona deposicional -vertedero- en la que aparecieron, mezclados con huesos, conchas y restos constructivos (tégulas, ladrillos y fragmentos de estuco, algunos moldurados o con restos de pintura), varios miles de fragmentos cerámicos de características similares a los del suelo de ocupación del otro extremo del solar, y que pueden ser datados entre los siglos II y IV d.C." [e segue así un bo anaco]. Referencia texto A: Bello Diéguez, José María (1994): La Coruña romana y altomedieval (siglos I-XII). Vía Láctea Editorial. Perillo-Oleiros. Pp. 55-57. -------------------------------------- Texto B (2008): "Durante a remodelación da Casa Martelo, apareceron restos romanos en dúas zonas bien diferenciadas, a ambos extremos do solar; a parte intermedia estaba ocupada por diferentes intrusións (antigos pozos e pozos negros, zanxas de saneamento, etc.) que alteraran os niveis romanos. Inmediata a rúa Florida poido recuperarse parte dunha tumba de tegulae. Esta tumba estaba excavada nun chan de ocupación anterior, que proporcionou fragmentos de platos de barniz vermello, de cerámica común, de terra sigillata, de ánforas e de recipientes de vidro. No extremo da rúa da Franxa púidose estudar, nun principio, unha pequena superficie duns 3 m2, que revelou a existencia dunha zona deposicional na que apareceron, mezclados con osos, conchas e restos constructivos, varios miles de anacos cerámicos de características similares aos do outro extremo do solar, e qe poden ser datados entre os séculos II e IV d.C." [e segue así un bo anaco] Referencia texto B: Vázquez Gómez, Xoan Luis (2008): Brigantium á luz da arqueoloxía. Férvedes, nº 5. Museo de Prehistoria de Vilalba. Vilalba, Lugo. Pp.356-357. ------------------------------------- - No texto B, de 2008, non se fai a menor referencia ó texto A, de 1994, nin ó seu autor, convertido en inexistente. - Na bibliografía do texto B, de 2008, non se fai a menor referencia ó texto A, de 1994, nin ó seu autor, convertido en inexistente. ------------------------------------- Comentarios, se algún, os de vostedes, sempre presentes nas miñas oracións (ou cando menos no meu agarimo).
22:43 | Sanantón do Castelo | 2 Comentarios
2008-04-04
Álvarez Blázquez, Xosé MaríaCoñecín a Xosé Mª Álvarez Blázquez a través do seu fillo Xosé Mª Álvarez Cáccamo, a quen todos chamabamos Pepe Cáccamo. O terceiro ano de estudos en Santiago, e ata o final da carreira, compartín piso e vida con Pepe e con outros, moitos de nós vinculados ó grupo de teatro Aspasia. Foron anos intensos, de búsqueda, de intentos de novas formas de vivir e plantexarse as cousas. Moita movida estudiantil (“a guerra”), teatro, música, literatura… Ás veces, en realidade case sempre, a casa era un barullo de ideas e xente a ferver. Eu non escribía, pero outros sí; Gonzalo M. Uriarte, hoxe recoñecido actor, por exemplo. Pola casa pasou moita xente, ás veces a ler a súa propia obra, outras, as máis, simplemente a falar e tomar unha copa. Recordo unha tarde literaria na que alí leron as súas cousas, ademais de Pepe e Gonzalo, César Antonio Molina, o actual ministro, Ánxel Adolfo Rey Ballesteros, que preparaba “Dos anxos e dos mortos”, quizais tamén o Ferrovello, quizais máis… Todo moi intenso, moi rico, moi diferente do resto e mesmo de si mesmo. Pepe da boa conta deses anos no seu último e precioso libro, “Memorias de poeta” ou algo así, non estou certo do título.Naquel crisol Pepe e máis eu fixémonos moi amigos, cunha amizade fonda das que xa non se van nunca. Algúns fins de semana paseinos con Pepe en Vigo, ás veces na casa da cidade, ás veces na de Coruxo, mesmo á beira do mar, un lugar entón tranquilo e de grande beleza. Eran os dominios íntimos de Álvarez Blázquez, e alí estaba el, claro, xunto coa súa familia sempre sorprendente. Todo era sorprendente alí, nas conversas domésticas durante a comida, na relación de cada un co mundo e coas cousas, na permanente capacidade de trastornar os significados e crear novas realidades… lembro os intentos de tapar unha vía de auga nunha pequena lancha de remos a base de Aguaplast, algo de certo absurdo pero dunha poética peculiar. Nada digo: tamén eu intentei usar Aguaplast máis tarde, en Vigo, para impedir que a auga da choiva esvarase polas paredes da buhardilla do Calvario na que vivía, co mesmo fracaso que os Álvarez Cáccamo na súa lancha. O pai Álvarez Blázquez tiña os pés máis na terra, pero dende a súa seriedade víaselle gozar profundamente coas explosións de creatividade dos seus fillos. Foi sempre amábel, acolledor, pero ó propio tempo retraído, con cara de estar sempre pensando nas súas cousas, coa cabeza rebulindo detrás da fachada apracíbel. Foi hai moito, os recordos xa se me dilúen... pero penso que en Coruxo, nunha pequena habitación que daba ó xardín ou horta, non recordo cómo lle dicían, había uns estantes na parede nos que repousaban unhas cantas pezas de pedra tallada, do que foi chamado Camposanquiense. Souben así do interese de Álvarez Blázquez pola arqueoloxía, unha materia que tamén a min me tocaba a fibra neses anos estudiantís de intereses un tanto difusos. Ese mesmo ano, durante o verán, fun bastante á biblioteca da Real Academia Galega, o feudo de Juan Naya, e nela tiven acceso a artículos de Álvarez Blázquez que lin con avidez, con cariño á materia e ó autor. Os textos teñen sempre outro carácter cando coñeces á persoa que os pariu. Se me obrigas a dicirche cáles eran... así, entre a néboa, é posíbel que, ademais das aras de Vigo, estivesen as de Donón, a pía de Mougás, algún machado de bronce, o traballo sobre o camposanquiense publicado en comandita con Bouza Brey... pero é posíbel que estea confundindo autores, ese verán dinlle unha boa batida ás cousas vellas da arqueoloxía de Galicia. Rematados os estudos fixen a mili, mala chispa a leve, en Cáceres e Madrid. Cando rematei, en setembro de 1976, empecei a buscar traballo. Atopeino como profesor non numerario, PNN, de Historia e algo de Inglés en Vigo, no Instituto Politécnico. Foi sen enchufe, simplemente enviando unha carta de solicitude. Evidentemente eran outros tempos, nada que ver coa situación laboral de hoxe, pero tamén é certo que o Politécnico era sitio distinto, ó que Miguel López, entón Secretario, imprimira o seu carácter sensato e honrado. Pepe xa non estaba en Vigo, exercía tamén como PNN nun instituto de Santiago. Foi outro ano impresionante, nunha cidade nova, de certo dura e difícil, pero cunha vitalidade, unhas tensións... en Vigo tiñas que estar esperto, quixeras ou non. Eran os anos da plena transición, anos de mudanza, de crise global, e o Politécnico vivía tamén os seus propios cambios, en plena transformación da masculina Maestría Industrial nos posteriores Centros de Formación Profesional, un cambio radical, na que non só entraban rapazas nese couto de masculinidade, senón tamén novos enfoques, novos plantexamentos e novas asignaturas nunca pensadas e mesmo desprezadas polos máis reaccionarios. O Politécnico facilmente duplicou a súa plantilla en dous anos, con incorporación súbita de decenas de profesores e profesoras novos, menores de trinta anos, case todos solteiros, case todos de fóra de Vigo. Foron vivencias intensas e marabillosas, das que marcan a un e deixan unha imborrábel pegada de nostalxia. O primeiro ano de Vigo fun o último en entrar, e tocáronme os restos das clases non cubertas. Un horario desquiciante e moi poucas horas, catorce semanais, o que se chamaba daquela “dedicación normal”; poucas horas e, loxicamente, poucos cartos; tan poucos que a penas daban para vivir, mesmo na buhardilla, barata pero infecta, do alto do Calvario, na 2ª Travesía de Dr. Carracido, onde aparcaba o seiscentos no medio das galiñas. Nin ducha tiña; recorría un par de veces por semana ás casas de amigos. Os outros días lavábame por parroquias. Non recordo cómo, Álvarez Blázquez soubo que eu estaba en Vigo e cun traballo mal remunerado. Non sei se lles fixen algunha visita, é posíbel que fose Pepe, ou quizais fora a través da entrañable Ana González Alegre, gran amiga de sempre da familia... A verdade é que non lembro. Pero o caso é que Álvarez Blázquez me citou para falar. Vímonos na librería, un pequeno local que recordo, non sei se con acerto, ó final do paseo de Alfonso XIII, onde a oliva e a baixada ó Baiona a tomar os espaguetis ou o xamón asado ás tantas da noite. Nesa conversa sentinme de certo acollido e protexido, en certa forma querido, por Álvarez Blázquez. A sensación, nese Vigo de metal e dureza, foi reconfortante. Xosé María faloume de que no centro no que traballaba, a Náutico-Pesqueira, creaban unha nova praza de PNN para profesor de Lengua Española, e animoume a que me presentase á selección, que era aberta. Entre os dous traballos xa alcanzaría uns ingresos digamos normais. A min a cousa non me convencía, tanto porque eu era crítico co pluriemprego no ensino, algo moi estendido aínda que lóxico e mesmo necesario para moitos, como sobre todo porque estaba moi implicado nos procesos de transformación do ensino, por suposto no meu centro, no que sempre faltaba tempo, pero tamén en movementos máis globais como o asambleario de PNNs polo contrato laboral, que tamén tiña o seu aquel... case sempre era comisionado como representante de Galicia Sur co meu amigo e compañeiro Antonio Teimoy, unha persoa extraordinaria ademais de divertidísima, e de feito tódolos fines de semana estaban ocupados, un a Santiago a Coordinadora Galega, outro a Madrid á Coordinadora Estatal, o seguinte a Santiago, volta a Madrid... Non, non tiña tempo para dedicarme a traballar para gañar máis cartos, había moito que facer no mundo, moito que cambiar, moito que inventar. O certo é que non souben cómo explicarlle isto a Xosé María, paternalmente preocupado por esa precaria situación económica miña na que, mal que ben, ía sobrevivindo. Ademais, Xosé María animábame a que optase á praza porque así poderíamos traballar xuntos no departamento da escola e, xa que eu estaba interesado, como el, na arqueoloxía, poderíamos dedicarnos xuntos, eu con máis traballo “de campo”, el dirixindo e supervisando, a pór orde nos importantes depósitos do Museo de Castrelos, que debían estar entón almacenados sen excesiva orde nalgunha habitación pechada. Naquela conversa falamos moito e longo. Das escolas, da vida, dos fillos, de arqueoloxía, de arqueólogos e de mil cousas máis. Fíxenlle moitas preguntas sobre xacementos, sobre pezas, sobre a súa visión de determinadas épocas e períodos. Non me negou nada da súa profunda sabiduría e faloume de todo o que lle preguntei, cunha combinación peculiar de tenrura e escepticismo, por veces socarrón. Un verdadeiro privilexio. O plan era apetecible, sen dúbida; a perspectiva de abordar esa tarefa en Castrelos da man de Álvarez Blázquez era certamente apaixonante. No fondo, nada menos que crear un museo de arqueoloxía. Pero tamén era apaixonante o que estaba a facer na escola e no movemento de PNNs. Estaba claro tamén que Xosé María estaba, en certa forma, a pedir axuda, a pedir que xente nova lle botase unha man nese traballo que en solitario non podía abordar, pero que era importante, mesmo imprescindíbel: dotar a Vigo dun Museo. E todo isto dicíamo na pequena sede da Editorial Castrelos, o lugar case sagrado no que se publicara aquel Catecismo do Labrego que tantos anos vin, de neno, na mesilla de noite do meu pai. E dicíamo quen o editara, ese home de aspecto sinxelo e tranquilo, tras do que se adiviñaba un sabio de fondo compromiso, non sei ben con qué, desde logo con Galicia, tamén coa súa familia, pero no só... quizais consigo mesmo, coa súa historia persoal, co neno de Tui que tivo que sufrir aquelas horrorosas dores e humillacións, quizais coa humanidade, non sei, pero fose o que fose o convertera no traballador de sonos imposibles que tiña diante, que me ofrecía a súa axuda e a súa amizade. Dixen que si, e presentei a instancia para profesor de Lengua Española. Non ma deron. A praza levouna un Capitán da Mariña Mercante ó que nunca coñecín. Vinme de novo con Álvarez Blázquez para recibir a noticia. Xosé María estaba desgustado e decepcionado, mesmo indignado de que levase o posto un mariño en vez dun licenciado en letras. “¿De lingua? ¡Será de linguado!”. Tiven a impresión de que o sentía como un fracaso persoal. Volveu a animarme para o de Castrelos, pero así, sen ese contacto cotiá no departamento da Escola, xa non era posíbel. Era necesaria unha constancia e unha determinación que eu non tiña entón. Son consciente de que non estiven á altura e síntoo. Non por min, que fixen o que me pareceu que debía facer, senón por el, que non atopou o discípulo e o colaborador que andaba a buscar, que necesitaba, e do que era sobradamente merecente. Penso que foi a última vez que vin a Xosé María Álvarez Blázquez, ese home sabio, xeneroso, traballador, humilde e honrado. Bendito sexa.
00:50 | Sanantón do Castelo | 5 Comentarios
2008-02-12
Megalitos ¡Máis madeira!A noticia é boa. A Xunta de Galicia ven de confirmar que o Parque do Megalitismo da Costa da Morte sae da hibernación. Nado no 2001 co anterior goberno, o 2005 seguía a non ser máis que propaganda a catro tintas. Agora arranca, coa declaración de BIC e o paso dos megalitos á propiedade pública, a rematar ó longo deste ano.As máis das destruccións recentes veñen da perda do mito colectivo sen que a conciencia histórica enchera o baleiro. Os “fornos dos mouros” pasaron a ser pedras vellas que entorpecían a vida cotiá. Moitas lousas foron convertidas en lareiras ou pontellas, e as mámoas cortadas por pistas ou achanzadas para facer prados ou leiras. Coñecemento, protección legal e titularidade pública garanten o fin das involuntarias agresións. Hai moitas maneiras boas de protexer e presentar un megalito. Abordar a tarefa en conxunto permite fuxir da uniformidade, adaptar as solucións ó propio de cada monumento -estado de conservación, presencia de grafismo, relación co entorno- e construír no espacio un discurso honesto, diverso e coherente. Dende algunha óptica local viuse como un perigo a actuación senlleira sobre Dombate. É ó contrario. A intervención singular sobre un elemento sobranceiro pode e debe servir de motor do megalitismo esquecido. Máis que ameaza, Dombate é a locomotora que pode levar o tren do proxecto á estación desexada. Agora toca abrir as portas pechadas dos vagóns, non pór pedras na vía e traballar conxuntamente para encher ben a caldeira. Todos ó tren e ¡máis madeira!
02:11 | Sanantón do Castelo | 0 Comentarios
2008-02-05
Dombate somos nósDombate non é un dolmen. É “o dolmen”. O de Pondal, o de Galicia, o de todos. A súa importancia transcende a xeración de coñecemento, a atracción de visitas de aquí e de acolá, para erguerse en símbolo de comunidade. Tódolos dólmenes foron marcadores de territorios e identificadores de sociedades. Dombate segue a selo.Cando a Vella que Fía na Roca pousou no dolmen a cuberta mítica, non sabía que os herdeiros dos seus donos, miles de anos despois, ían facer oír a súa voz berrando a vontade de que Dombate non morra. É a proba de que o dolmen está vivo e de que para moitos significa máis que catro pedras que só preocupan a uns tolos, como tantas veces escoitamos cando o investigabamos hai xa vinte anos, qué vertixe. Se a Torre de Hércules segue a ser faro despois de dous mil anos, Dombate segue a ser símbolo de unidade, de colectividade, de pobo, despois de case seis mil. Un símbolo así non pode morrer. Se morre, morremos tamén nós. Por razóns non sei se de fígado ou de estómago, hai anos que non vou a Dombate. Non coñezo en detalle, xa que logo, cáles son os danos sufridos neste tempo de abandono. Hai erro en facerme dicir que son irreversibeis: nin o sei nin podo sabelo. É certo que é urxente velos e valoralos. Pero por grandes que sexan, o que quede seguirá a ser merecente de protección e presentación digna. É certo tamén que hai nas administracións, abertas durante a desafortunada xestión da arqueoloxía do goberno autonómico anterior, vellas feridas que están a lastrar desencontros, os máis deles herdados. Pero hoxe os gobernos son outros, e cónstame de certo que as súas vontades están na mellor disposición. Teño confianza. Hai ocasións nas que non valen desculpas. Nin de asuntos particulares, nin de vellas historias, nin de trámites, nin de facturas, nin de artigo sete-punto-un-ce-bis. Quen non dispoña da xenerosidade necesaria, quen non estea disposto a traballar sen límites, quen non advirta a urxencia da situación, que se bote a un lado e deixe paso, que non estorbe, que non enrede: xa non valen desculpas. “Galicia debe tener amor propio y recuperar Dombate”, escribiu Pepe Ameixeiras hai uns días, e as súas verbas estremecéronme o corpo como un veleno provocador. Queda prometido, Ameixeiras: Dombate vaise salvar, ímolo salvar. A Deputación, a Xunta, ti, eu, todos. Vaino salvar Galicia. Volveremos, despois de vinte absurdos anos, a un Dombate recuperado. Ímolo recuperar, entre todos, porque temos amor propio. E porque Dombate é máis que noso: Dombate somos nós. (Publicado na Voz de Galicia o 5 de febreiro de 2008, Martes de Antroido)
12:17 | Sanantón do Castelo | 12 Comentarios
2008-01-30
Darwin no Castelo: creatas, ite domumNo partido da historia, o Castelo de San Antón sempre xogou na defensa. Na súa cativa illa, no medio do mar pequeno da badía da Cruña, dende o seu nacemento tivo a misión de defender a cidade, cos seus canóns e os seus artilleiros, dos ataques por mar.En solitario, o castelo de pouco vale. Boa proba foi o asalto de Drake, quen evitou os disparos dos cañóns bordeando a ría pola outra banda, fora do alcance da artilleria, ata chegar salvo ó areal de Oza. Pero máis tarde, cando se edificou o castelo de Santa Cruz e ambolosdous cruzaron os seus tiros combinados, a badía fíxose inexpugnable. Hoxe, malia a que os vellos canóns de San Antón só disparen pensamentos e lembranzas doutros tempos, o castelo, convertido en museo, sigue na guerra. Nunha guerra de pensamento, de lembranzas e, neste caso, doutros tempos. Porque propios doutros tempos son as sinrazóns e falsos argumentos do furibundo e organizado ataque dos rancios fundamentalismos á teoría da evolución, ó arbre crecido da semente que plantou Darwin hai cáseque douscentos anos. Tan vella é esta guerra. E nela estamos, como sempre estivo o castelo, non á defensiva, pero sí na defensa. Hoxe toca defender a Darwin nesta guerra de tempos caducos, e defendémolo cruzando tiros con outros colegas, disparando entre todos, desde os vellos canóns, lembranzas, pensamentos e razóns. Será o venres día 8, ás sete e media do serán. No Castelo de San Antón, atendendo á chamada do Darwin's Day. Adiantamos un chisco a celebración: pensamos que o venres 8 é millor momento para case todos que o martes 12 de febreiro, data na que se cumplen 199 anos do nacemento de Darwin e 149 da publicación de A Orixe das Especies. Celebrámolo cunha tertulia aberta, sen grandes formalismos, na que todos, os invitados específicos e os invitados xenéricos, que son todos vostedes, falemos aberta, confiada e amistosamente de Darwin, das dificultades da entrada das súas ideas en Galicia, do desenvolvemento do coñecemento sobre a evolución dende entón ata a actual teoría sintética. Tamén das pegadas dos antigos seres vivos, pequenos coma as diatomeas ou grandes coma os osos das cavernas, que houbo hai milleiros ou millóns de anos en Galicia; e da aparición dos homínidos, e das transformacións destes ata chegar a nós mesmos. Falaremos da importancia que todo iso tivo e ten para a comprensión lúcida da humanidade no universo; pero tamén dos que se opoñen a esa visión dende a irracionalidade, do Intelixente Engano que nos venden como Deseño Intelixente, do movemento de fundamentalistas organizados que responde ó nome de creacionismo. E da necesidade urxente de difundir a teoría da evolución entre a poboación. Nesa tertulia, á que invitamos ó lector, contaremos coa presenza de expertos relevantes nas materias sobre as que imos falar. Salvo imprevistos, estarán connosco, por orde alfabética de apelidos: - Roberto Bao, Profesor Titular de Paleobioloxía da Universidade da Coruña - Ernesto Carmena, biólogo, autor de "El creacionismo ¡vaya timo!", publicado por Ed. Laetoli - Xosé A. Fraga, doctor en Bioloxía e historiador da ciencia, especialista na recepción do darwinismo en Galicia no século XIX - Aurora Grandal, Profesora Titular de Historia da Terra e Paleontoloxía da Universidade da Coruña e Secretaria do Instituto Universitario de Xeoloxía Isidro Parga Pondal - Equipo de Do the evolution, programa universitario de radio pioneiro na divulgación da evolución e a bioloxía en xeral E vostedes, claro, que son os importantes e os que darán sentido a este acto de defensa e, sobre todo, de afirmación. No Castelo de San Antón, o venres oito de febreiro, ás sete e media do serán. Vémonos alí.
23:48 | Sanantón do Castelo | 14 Comentarios
2008-01-10
Conferencia creata anulada en LeónHace unos instantes pude leer la respuesta que el Decano de la Facultad de Biología de León me envía en relación con la carta de la entrada anterior. Adjunta además copia del comunicado que transcribo:--------- Facultad de Ciencias Biológicas y Ambientales Universidad de León Una vez recabada opinión de la Junta de Facultad según consulta realizada por correo electrónico enviado con fecha 9 de enero y valorando todas las respuestas, sin que ello signifique ningun cambio en de mis convicciones, tanto científicas como personales, que en una ocasión me llevó a enfrentarme y debatir públicamente con la misma persona que ahora ha solicitado el uso del aula, pero haciendo uso del artículo 89 del Estatuto de la Universidad que señala entre las competencias de la Junta de Facultad: “asistir y asesorar al Decano en todos los asuntos de su competencia” siendo uno de ellos tal como recoge el Art. 93 “Autorizar y organizar, para el desarrollo de las tareas académicas, el uso de las instalaciones y espacios asignados al Centro” he decidido revocar la autorización inicial otorgada a D. Antonio R. Martinez Fernandez para celebrar en nuestra Aula Magna la conferencia programada para el próximo día 23 de enero titulada “Lo que Darwin no sabía”. Lamento los perjuicios que haya podido causar este hecho a los organizadores del acto y a cuantas personas, sin pretenderlo, se hayan visto ofendidas por la actuación estrictamente personal del decano que en este caso no afecta al equipo decanal que dirijo. León a 10 de enero de 2007 --------------- Sabiduría y honradez en la rectificación. Muchas gracias, señor Decano. Todo un ejemplo.
23:49 | Sanantón do Castelo | 4 Comentarios Asalto creacionista a la UniversidadUna vez más, el reverso tenebroso asalta los (que deberían ser) templos del saber. Ahora los asaltantes son los creatas organizados, y las víctimas las universidades de Vigo y León.Los antecedentes y los detalles del caso pueden encontrarse en diversos sitios, por ejemplo en la Bitácora de la Sociedad para el Avance del Pensamiento Crítico, en un artículo de Javier Armentia, o en el imprescindible blog del Paleofreak. La de Universidad de Vigo ya se dio de baja, recuperando la dignidad que estuvo a punto de perder. A ver qué pasa con la de León, a cuyo Decano envié la siguiente carta, abierta como el texto al que responde: ---------------- Sr. Decano de la Facultad de Biología D. José Carlos Pena Alvarez Universidad de León Respetado Sr. Decano: Leo con consternación la respuesta dada por usted en carta abierta a las personas y organizaciones que le hicieron saber su malestar por la cesión del Aula Magna de su Facultad para un acto propagandístico de una sociedad creacionista. En su respuesta alude usted a sus convicciones liberales y al derecho fundamental a la libertad de expresión recogido en nuestra Constitución. Lamento tener que señalarle que su discurso me parece falaz. Intento explicarle por qué me atrevo a hacer esta afirmación tan rotunda: - Nada tiene que ver la libertad de expresión en la sociedad con su aplicación genérica a foros con fines concretos determinados. Nuestra sociedad es organizada e institucional. Dicha organización se articula de forma que podríamos llamar analítica, diseccionando aspectos diferenciados que dan lugar a instituciones específicas, cada una con sus fines más o menos delimitados (lo que no impide que exista, lógicamente, una cierta "transversalidad"). La Universidad es, cuando menos para aquéllos que hemos tenido la fortuna de poder acceder a ella, una de las más dignas. Es la sede colectiva de la producción y transmisión organizada del conocimiento cierto, y en cuanto tal, es la principal referencia de éste. La Universidad puede y debe estar presente en los asuntos que se debaten en la sociedad, sobre todo cuando estos asuntos se refieren al conocimiento. Debe estar presente desde su propia especificidad institucional y desde sus propios valores, es decir, tomando parte activa en la difusión del conocimiento cierto y en la defensa a ultranza de éste. - Lo que ahora se propone y usted autoriza es justamente lo contrario. Es la utilización de las sedes universitarias, y para colmo de las sedes más específicamente relacionadas, como es la Facultad de Biología, para difundir, bajo el marchamo de la Universidad, un subproducto propagandístico que se da de bofetadas con todo lo que, gracias a la Universidad, hemos ido conociendo acerca de la evolución de la vida en el Planeta. Es un acto profundamente antiuniversitario, realizado en la propia Universidad, empleando a ésta como amplificador y legitimador de lo que no debe ser amplificado ni legitimado. Es, sencillamente, un acto perverso, porque pervierte los fines y los valores de la Universidad. - No es de aplicación aquí el recurso a la libertad de expresión. La sociedad dispone de multitud de foros y espacios para exponer y difundir cualquier idea, por peregrina que sea. Pero la Universidad no es uno de esos espacios. Los mismos ejemplos que usted expone en su carta abierta abundan en esta idea. Por una parte, habla usted de debates sociales sobre asuntos concretos que son susceptibles de ser estudiados con aportes técnicos, que bien pueden venir de especialistas universitarios, y que pueden dar luz a la situación debatida. Nada que objetar, por supuesto. Y habla usted también de debates de otros asuntos, más relacionados con el conocimiento. Estupendo también. Pero aquí no se plantea ningún debate, sino simplemente un acto de propaganda. Si su Facultad quiere realizar un debate sobre el creacionismo, entiendo que no sólo está en su derecho a hacerlo, sino que me parece una iniciativa digna de encomio. Pero hablamos de un debate, algo así como un combate singular entre los campeones de los ejércitos en combate. Eso es posible y beneficioso: ponga usted, por ejemplo, al Profesor Ayala (distinguido, según creo, con un doctorado honoris causa por su Universidad) por un lado, y al mejor de los creacionistas por el otro, y oigamos lo que nos dice cada uno de ellos. Un debate, un combate de ideas, entre campeones, en pie de igualdad; con posibilidad de ataque y defensa, de emitir ideas y de rebatir las ideas del contrario. Reconozco que estoy mintiendo un poquito, porque en el fondo creo que hasta eso sería exagerado, y que no es lícito ni digno contribuir a poner en el mismo plano a un prestigioso científico y a un grupo de payasos propagandistas de estupideces. Fuerzo al máximo mis convicciones para aproximarme a su posición, basada en los dignos valores del liberalismo primigenio, pero errada en la aplicación de éstos. Pues bien: aun dando por bueno este debate, lo que usted autoriza ahora es mucho peor, porque no se trata de debate de ningún tipo. No, ahí no se van a confrontar ideas, se va a hacer propaganda (ni siquiera publicidad) de un montón de errores, cuando no intencionadas mentiras, que atacan al conocimiento universitario. No se va a hacer por parte de prestigiosos especialistas, sino de propagandistas profesionales. Y no existe contraparte alguna que pueda enmnedar la plana a los proponentes: simplemente, a la parte que ataca al conocimiento científico se le regala un estrado privilegiado sin ponerle freno ni contrapunto. No se organiza un debate: se convierte la Universidad en un púlpito. Creo que debo parar, aunque el cuerpo me pida continuar. No quiero robarle más tiempo, que seguro que también le escasea, y confío en que su buen criterio sabrá revisar la conclusión a la que ha llegado. Una conclusión que parte de principios más que correctos, y de una buena fe de la que ni por un momento he tenido ni tengo la menor duda. Pero creo que ha errado la conclusión, y he sentido la necesidad de hacérselo saber. Espero que sepa disculpar la osadía. Si no es así, piense que la Universidad es de todos y, vuelvo al principio, algunos la tenemos en la más alta estima. A mí me resulta doloroso ver que una Facultad de Biología, en lugar de difundir el conocimiento que nos permita comprender la diferenciación de especies animales, fomente la confusión entre éstas y contribuya a que nos den gato por liebre. Con el mayor respeto, reciba un cordial saludo, José María Bello Diéguez Arqueólogo A Coruña ------------- En estos momentos hay informaciones oficiosas de que también la Universidad de León ha anulado el acto que previamente había autorizado. Esperemos que sean noticias correctas.
21:52 | Sanantón do Castelo | 3 Comentarios
2007-11-28
Morir en casa con dignidadMORIR EN CASA CON DIGNIDADPropuesta de Juan Gérvas, médico de Canencia de la Sierra, Garganta de los Montes y El Cuadrón (Madrid), Equipo CESCA (Madrid) * jgervsc@meditex.es Benigno ha muerto Benigno murió anoche, viernes. Benigno tenía 90 años. Nació, vivió y murió en Canencia de la Sierra. Murió donde quería morir, en su casa, en su cama, con su mujer al lado. Nicanora es la mujer de Benigno, hoy ya su viuda. Su amor por Benigno es de otra época y de siempre. El amor de una buena mujer por un buen hombre. Nicanora cuidó de Benigno hasta el último momento, con el deseo de que no sufriera y de que muriera en casa. Benigno no sufrió, y murió en casa. No tenían hijos, pero sí una familia que les ayudó de continuo. Además, últimamente también contaba el matrimonio con ayuda pública a domicilio, en la persona de Magdalena, competente y cariñosa. Caso clínico Paciente de 90 años que fallece bruscamente, tras el esfuerzo de ir al baño. Desde el domingo previo a la muerte, deterioro progresivo, con pérdida de fuerza en extremidades y minusvalía de desplazamiento, de forma que aunque pasaba la mayor parte del día en un sillón precisaba de una o dos personas para ir al baño. Visitado el lunes y el jueves por la enfermera, y el martes y el viernes por el médico del pueblo (firmante de este texto). Consciente y bien orientado. Control de esfínteres sin problemas. El deterioro se acompañó de edemas en extremidades inferiores, que empezaron a ceder con aumento de la dosis de furosemida. Dolores articulares atribuidos a su poliartrosis. En 1986 infarto de miocardio, por enfermedad coronaria que en 2002 llevó a una revascularización, e implantación de marcapasos por bloqueo auriculo-ventricular. Desde entonces, fibrilación auricular, y tratamiento anticoagulante (último control, el día previo a la muerte, la INR 3,1). Desarrollo paulatino a lo largo de dos décadas de insuficiencia cardiaca. Tratamiento apropiado (básicamente, IECA, betabloqueante y diurético). La noche anterior a la muerte, dolor en reborde costal anterior derecho, acompañado de timpanismo abdominal. Atendido por el servicio de urgencia, y tratado con hioscina. El mismo viernes, atendido por el médico del pueblo (acompañado por una residente de Medicina de Familia), timpanismo abdominal, tos, no fiebre, dolor mal definido en reborde costal con estertores en base derecha, que se juzga como inicio de neumonía y se trata con antibiótico (amoxicilina/clavulánico). El paciente mejora por la tarde, y antes de acostarse pide ser ayudado para ir al servicio. Se siente mal al terminar y la sobrina y la esposa que le estaban ayudando lo llevan a la cama, y llaman al 112 y al médico del pueblo. Llega primero el segundo, pero ya sin posibilidades de intervención, aparte de consolar a la esposa y la familia, certificar la muerte y anular el aviso al 112. Alta tecnología Consta en la historia clínica, el 13 de julio de 2007, que el médico del pueblo le dejó su teléfono personal a Nicanora, para que pudiera llamarle en cualquier ocasión y momento. Lo hizo en una de las visitas a domicilio de rutina, ante el progresivo deterioro de la situación del paciente, y dada la consideración de su situación como terminal. El número del teléfono personal del médico de cabecera “no entra por el Seguro”, pero es “alta tecnología”, un arma terapéutica definitiva para tranquilizar a la familia del paciente terminal que desea firmemente que el paciente fallezca en casa. Nicanora dudó y no lo utilizó la noche previa a la muerte. La sobrina no dudó en utilizarlo la noche de la muerte. Contar con “su” médico, oírlo llegar antes que ningún otro servicio urgente, recibirlo y dejar en sus manos las cuestiones más duras e inmediatas en torno a la muerte es algo que consuela hasta extremos difíciles de explicar. No es comprobar la muerte, no es ofrecer el hombro al llanto desconsolado y sereno de la ya viuda, no es reconocer en público el trabajo incesante y constante de la misma para su marido, ante los primeros vecinos y familiares que se acercan al velatorio espontáneo, no es demostrar empatía y consolar a los que sufren ante lo irreparable: es todo ello y mucho más. Morir a deshora ¡Ojo con la hora de morir! Morir fuera del horario laboral del médico de cabecera, sobre todo en fin de semana, es muy inconveniente. Puede que el médico de urgencias no lo vea claro, o tenga “por norma” no certificar. Puede que tengan que venir el juez y el forense. Puede que la Guardia Civil precinte y custodie la casa. Puede que una familia sufra el horror de no tener un médico “conocido” que certifique la muerte y evite todo el horror previo descrito, que se suma al dolor de la muerte del ser querido. Puede que quepa el descrédito de una familia que dio todo en vida por el paciente terminal. Puede que haya quien, en el pueblo y/o vecindad, piense que “vaya usted a saber, si ha tenido que venir el forense…”. Morir en casa con dignidad Las muertes de cientos de pacientes terminales en urgencias del hospital de Leganés son un aldabonazo en la conciencia de profesionales y pacientes. Pero no por su eco mediático ni por la indignidad de las intervenciones políticas consiguientes, sino por el propio “morir en urgencias”. Urgencias no es un lugar para morir. Muchas veces, además, los pacientes mueren incluso más indignamente, en las ambulancias, en medio del trajín de ir y volver de urgencias al domicilio, y del domicilio a urgencias. Hay pocos derechos, pero uno debería ser poder elegir, al menos, el lugar para morir, y el servicio sanitario organizarse para hacer posible que en ese lugar se muera con dignidad. No se trata de duplicar servicios, ni de inventar más “equipos de terminales”, sino de lograr que se impliquen los médicos y enfermeras “naturales”, los de cabecera. Tener el teléfono del médico de cabecera, y tenerlo localizado las 24 horas, es sólo un ejemplo del uso racional de tecnología que facilita el morir dignamente en casa. Hay muchas otras aplicaciones y formas de organización para conseguir el mismo objetivo. Habría que tener en cuenta, claro, el múltiple apoyo a la familia, y dotar de autonomía, autoridad, responsabilidad y capacidad de coordinación al médico de cabecera. ¿Nos ponemos a ello los profesionales de Atención Primaria de España? ¿Pasamos de “mirar para otro lado” a “mirar de frente” al problema? Comentario final En el caso práctico comentado, el teléfono funcionó también para localizar a la farmacéutica del pueblo, de forma que fue rápido y sencillo el conseguir el certificado de defunción. Los servicios sanitarios son mucho más que la estructura pública. Son una impresionante red que aporta un inmenso “capital social”. Hay instituciones que han demostrado interés por la propuesta de “morir en casa con dignidad”. Convendría que los médicos generales/de familia, las enfermeras, los farmacéuticos comunitarios, los trabajadoras sociales, los gerentes y otros profesionales implicados nos comprometiéramos para elaborar propuestas que hagan posible, al menos, morir en casa con dignidad (también debería ser posible nacer en casa con dignidad, pero esa es otra historia). Si crees que hay un futuro para la Atención Primaria de calidad, si crees que es indigno morir como norma en urgencias (o en las ambulancias), si crees que vale la pena hacer posible morir en casa con dignidad, difunde este texto y propón y exige medidas al respecto. La situación es real, pero se han cambiado nombres y algunas características para obviar la identificación. Se autoriza la libre difusión y publicación de este texto en forma íntegra, y comunicándolo al autor [Juan Gervás, jgervsc@meditex.es].
01:46 | Sanantón do Castelo | 1 Comentarios
2007-11-24
Bolsas abertasAbertas.Así son as bolsas (becas para os non galegofalantes) que, co patrocinio da Concellería de Cultura da Coruña, convoca o Museo Arqueolóxico e Histórico. Para titulados recentes e para alumnos matriculados no último curso, completo ou en asignaturas soltas. De calquera carreira ou especialidade, sen límite ningún. Do solicitante depende a explicación do porqué o seu curriculum é axeitado para o proxecto que él mesmo pode propor. As bases, en http://tinyurl.com/yqza59 ou en http://www.sananton.org Prazo ata o 29 de novembro. ¡PÁSAO!
01:52 | Sanantón do Castelo | 0 Comentarios
|
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|